Της Γιωτας Συκκα

Μια προφητεία για την έννοια του πελατειακού κράτους που χαρακτηρίζει το ελληνικό ριζικό μας και συχνά συζητάμε τον τελευταίο καιρό είναι η παράσταση που ετοιμάζει ο Βασίλης Παπαβασιλείου για το Εθνικό Θέατρο. Και παρότι μας χωρίζουν 167 χρόνια από τότε που ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής εμπνεύστηκε από τις ελληνικές αδυναμίες το έργο «Του Κουτρούλη ο γάμος», ο σημερινός θεατής αυτής της απολαυστικής πολιτικής σάτιρας διαπιστώνει ότι η παθογένεια δύσκολα ξεριζώνεται.

Γυρίζοντάς μας σχεδόν δύο αιώνες πίσω, ο Β. Παπαβασιλείου λέει πως την εποχή που έγραφε ο συγγραφέας τον Κουτρούλη είχε εκδηλωθεί η αντιπαράθεση αυτοχθόνων και ετεροχθόνων. «Οι πρώτοι υπερασπίζονταν το δικαίωμά τους να στελεχώνουν κατ’ αποκλειστικότητα τη δημόσια διοίκηση εις βάρος των εξωελλαδιτών εγγράμματων Ελλήνων. Οι ντόπιοι κατά βάση ήταν αγράμματοι. Ομως, φτιάχνω κράτος σημαίνει φτιάχνω συντακτικό και γραμματική, είναι τόσο απλό. Ο Ραγκαβής, ο οποίος ήταν στέλεχος της διοίκησης, αποπέμπεται ως ετερόχθων και στρέφεται -από τον Κωλέτη- μαζί με άλλους ετερόχθονες προς τον πανεπιστημιακό χώρο. Στο κόμμα των αυτοχθονιστών ακούστηκαν τότε ιστορικές φράσεις του Ρήγα Παλαμήδη, όπως: θέλουμε τους Eλληνες να έρθουν απ’ έξω αλλά θέλουμε να ασχοληθούν με τη γη και το εμπόριο. Στη διοίκηση, όμως, θα διοριστούμε εμείς “διά να ρίψωμεν βάλσαμον εις τας πληγάς μας”. Hταν η εποχή που ο Μακρυγιάννης είπε το: “Eφαγαν αυτοί, θα φάγωμεν τώρα και ημείς. Εάν δεν φάγωμεν ημείς ας πάει κατά διαβόλου η ελευθερία”. Ο Ραγκαβής λοιπόν μετέχει σε αυτό το γίγνεσθαι, πληρώνει τίμημα και γράφει τον Κουτρούλη μετά τις πρώτες εκλογές που έγιναν στην Ελλάδα».

Η παράσταση τοποθετείται στο σήμερα, όπου μια ομάδα ανθρώπων -μια φιλόγλωσση εταιρεία με τον τίτλο «Εν Αθήναις 2012» - οδηγείται στον Κουτρούλη. Και μέσα απ’ αυτήν την ιστορία του ταπεινού ράφτη που ερωτεύεται την κόρη μιας μεσοαστικής οικογένειας και αναγκάζεται να γίνει, αν και αγράμματος, υπουργός, επειδή εκείνη του έθεσε τον όρο, παρακολουθούμε αυτό το καρναβαλικό πανηγύρι όπου συναντιούνται ο Αριστοφάνης και ο Μολιέρος.

– Hταν πειρασμός, κ. Παπαβασιλείου, να έχετε σκηνοθετικές αιχμές γι’ αυτά που ζούμε σήμερα;

– Η προσπάθειά μας ήταν να υπάρξει το σύνολο του κειμένου του Ραγκαβή το οποίο παραπέμπει σε μια γενεαλογία της νεοελληνικής παθογένειας. Λέμε ότι για την καταστροφή της Ελλάδος ευθύνεται το περίφημο πελατειακό κράτος. Τα θεμέλια της ελλαδοκρατίας τίθενται τότε. Ο Ραγκαβής ζει ακριβώς τη ληξιαρχική πράξη γέννησης του συστήματος που διαρκεί δύο αιώνες.

– Αναξιοκρατία και διαφθορά. Γιατί δεν έχει αλλάξει ώς σήμερα η πραγματικότητα;

– Υπάρχει ένα σύνδρομο λαθρεπιβίβασης το οποίο χαρακτηρίζει την ύπαρξη του νεοελληνικού κράτους. Παρά φύση βρεθήκαμε σε ένα καράβι με θεσμούς το 1845 και μέσα στην καραμπόλα της μεταπολεμικής εποχής και τη μοιρασιά του κόσμου εμείς, μια κοινωνία βαλκανική, μοιρασμένη στα δύο, διχασμένη, βρεθήκαμε στο δυτικό στρατόπεδο για συγκεκριμένους λόγους. Hμασταν σε ένα σύστημα δυτικού τύπου, αλλά με επίπεδο ανάπτυξης αναντίστοιχο προς το μοντέλο των θεσμών που υιοθετήσαμε.

– Το γεγονός ότι τίποτα δεν αλλάζει δεν σας προκαλεί μελαγχολία;

– Ανάμεσα στην αρπαχτή και τον υπαρκτό υπήρχε και ένα ολιγομελές στρατόπεδο των γραφικών οι οποίοι είχαν σηκώσει το βάρος του διπλού όχι. Επεσήμαιναν το ψευδές και το κίβδηλο που ήταν η τροφή των ανθρώπων αυτές τις δεκαετίες. Ωστόσο, πλήρωναν το τίμημα της γραφικότητάς τους γιατί είχαν στηθεί και όλες οι προϋποθέσεις ενός εξωστρεφούς διονυσιασμού που κράτησε τρεις δεκαετίες. Ανήκα κι εγώ σε αυτό το δύσκολο ανάμεσα.

– Κάποιο διάστημα περάσατε δύσκολα, ήταν σαν να σας έκοψαν τα φτερά.

– Τέλος της δεκαετίας του ’80, μέσα της δεκαετίας του ’90, μετά το ΚΘΒΕ και σε περίοδο ειρήνης. Αυτό που ξέρω είναι ότι οι πρόγονοί μου -όπως και άλλων- δεν περίμεναν το ελλαδικό κράτος για να αισθανθούν Eλληνες. Αυτό είναι η πηγή της δύναμής μου. Και τώρα που αυτό το κράτος τελείωσε πανηγυρικά, έσκασε η φούσκα, η πραγματικότητα μας βάζει μπροστά σε μια ευθύνη ασύλληπτη για τους πρωταγωνιστές του χθες.

– Βλέπετε να υπάρχει ένα νέο αίτημα ή πρέπει να αρκεστούμε σε συνετούς διαχειριστές;

– Ιστορικά για την Ελλάδα δεν είναι η ώρα των διαχειριστών, αλλά η ώρα των οικοδόμων. Αυτή τη στιγμή η χώρα ζει τις συνέπειες του συνδυασμού μιας μεγάλης πυρκαγιάς και ενός σεισμού. Είμαστε μπροστά στο χάσμα ανάμεσα στο αίτημα για παραγωγή και στην πραγματικότητα που φτιάξαμε. Είναι η ώρα της ανοικοδόμησης.

– Η κατεστημένη πολιτική τάξη όμως δεν λέει να παραδώσει.

– Η τάξη αυτή μοιάζει με τους κολυμβητές στην έρημο. Κολυμπάει στο νερό και παρότι κάποια στιγμή τα νερά τραβιούνται εξ αιτίας της άμπωτης δεν το αντιλαμβάνεται, συνεχίζει να κάνει απλωτές και μακροβούτια, με αποτέλεσμα να χτυπιέται για να επιβιώσει.

– Πότε πότε μάλιστα, αυτοί που μας κυβερνούσαν τόσα χρόνια πασχίζουν να επιστρέψουν ακόμη και σαν γελοιογραφίες. Τι σας λέει το επεισόδιο Κουλούρη;

– Μου δείχνει ότι τα ελληνικά φανάρια είναι ευαίσθητα και όχι αναίσθητα όπως σε άλλες χώρες.

– Και η πρόταση Γιακουμάτου να νοικιάσουμε τα μνημεία;

– Επαναλαμβάνει πρακτικές του Μπερλουσκόνι. Δεν σας κάνει εντύπωση ότι αυτό το ιδεολόγημα που λέγεται πολιτισμός επιζεί στην άκρα του τάφου σιωπή; Τι τραγικό για τον τομέα των γραμμάτων και των τεχνών, τα οποία στεγάζει ο όρος πολιτισμός, να μην υπάγονται στη δικαιοδοσία του Μνημονίου και της τρόικας. Είναι ο μόνος τρόπος να είχαμε μια πολιτική. Ο τυπικός φορέας έχει σηκώσει τα χέρια ψηλά. Λέει, δεν ξέρω τι γίνεται με τα ΔΗΠΕΘΕ, το θέατρο, τις ορχήστρες, τον τομέα του χορού, τους ζωντανούς παραγωγούς.

– Υπάρχει νέο αίτημα πολιτισμού;

– Τα πράγματα άλλαξαν συνολικά και μέσα σε αυτά διαφοροποιούνται περισσότερο ατομικές τάσεις παρά συλλογικές μορφές.

– Η αριστερά είναι αντάξια μιας νέας προσδοκίας;

– Το να ανεβαίνει η οικονομία στους ουρανούς και η πολιτική να είναι στο έδαφος είναι μια συνθήκη που όχι μόνο η αριστερά αλλά ούτε η δεξιά δεν μπορεί να χειριστεί. Δεν βλέπετε τους επόμενους κεντροδεξιούς της Ευρωπαϊκής Ενωσης πώς στρέφουν πίσω από αυτήν τη μεταφυσική οντότητα που λέγεται αγορές. Σημαίνει ότι μια ταχύτητα στην οποία ρυθμίζεται η κίνηση των αγορών έχει υπερφαλαγγίσει την ταχύτητα εκείνη στην οποία κινείται αυτό το μηχάνημα που λέγεται πολιτική. Είναι ένα οντολογικό πρόβλημα, που παραπέμπει σε άλλο γήπεδο. Αυτή η αλλαγή γηπέδου δεν έχει αντιμετωπισθεί ούτε από την αριστερά ούτε από τους οπαδούς της καθεστηκυίας τάξης.

Πιστεύω στον πολιτισμό της δημιουργίας

– Για το θέατρο είστε αισιόδοξος;

– Εχουμε πρώτη ύλη ανθρώπινου ταλέντου και θα έχουμε. Εκείνο που δεν έχουμε είναι εκπαιδευτικές δομές, πολιτική, υποδομές. Στο στοίχημα όμως μιας άλλης νέας Ελλάδας θα προκύψει, μέσα από τις οδύνες, σε 10 -15 χρόνια. Ο Ελληνας είναι φτωχοδιάβολος της επιβίωσης, και στην ταξική διαστρωμάτωση, ο φτωχοδιάβολος είναι το ισόγειο και ο κατσαπλιάς λεφτάς είναι το ρετιρέ. Γιατί ο κατσαπλιάς είναι σε συγγένεια με τον φτωχοδιάβολο. Αυτή ήταν η Ελλάδα των περίπου δύο αιώνων. Στο νέο στοίχημα, η συμβολική επικράτεια που σηματοδοτεί αυτήν τη δεύτερη χώρα, όπου ο άνθρωπος ερωτεύεται, παράγει, ποιεί ήθος, μουσική τέχνη και άλλα, θα έχει μια άλλη θέση. Πιστεύω στον πολιτισμό της δημιουργίας της παραγωγής πραγμάτων.