Του Ιωαννη-Αλεξιου Ζεπου*

Διάβασα με πολύ ενδιαφέρον το άρθρο της κ. Ολγας Σελλά στη στήλη «Αναζητήσεις», στο φύλλο σας, από 22/06/2010, με τίτλο «Ο Σαραμάγκου και η Ελλάδα». Πράγματι, η όλη περιγραφή της προσωπικότητας του συγγραφέα, των ανησυχιών του, των επιλογών του και γενικότερα του πνευματικού του ορίζοντα, περιγράφονται με γλαφυρότητα, ρεαλισμό και δυναμισμό από την αρθρογράφο.

Γνώρισα και συνδέθηκα στενά με τον Ζοζέ Σαραμάγκου από το 1978 στη Λισσαβώνα, όταν ακόμα αυτός, αριστερός διανοούμενος με ανησυχίες και ερωτήματα, πάλευε με την κομμουνιστική του ιδεολογία, ζώντας σε μια χώρα που μόλις είχε βγει από το μακροχρόνιο καθεστώς Σαλαζάρ - Καετάνο. Ηταν άνθρωπος πολύ ενδιαφέρων. Καλός και γενναιόδωρος φίλος, παρατηρητικός, χαμηλού προφίλ και ταυτόχρονα με πολύ δυνατή αίσθηση του χιούμορ.

Θαύμαζε την Ελλάδα, την αρχαία αλλά και εκείνη την καινούργια, που είχε πρόσφατα βγει από τη δικτατορία το καλοκαίρι του 1974, σχεδόν ταυτόχρονα με την ανατροπή της δικτατορίας στην Πορτογαλία. Πίστευε ότι οι χώρες μας, αυτές οι δύο χώρες του Νότου, η μεσογειακή Ελλάδα και η νοτιοευρωπαϊκή, ατλαντική και όχι μεσογειακή, Πορτογαλία, μπορούσαν να συνεννοηθούν σε πολιτικό και πολιτισμικό επίπεδο για να συμβάλουν αποφασιστικά στα ευρωπαϊκά δρώμενα των ετών που θα ακολουθούσαν. Πρέσβευε και πιστεύω πως είχε δίκαιο, ότι οι «ανήσυχοι» Ελληνες και οι «πράοι» Πορτογάλοι είχαν πολλά να μάθουν οι μεν από τους δε.

Οσον αφορά το θέμα της θρησκείας, θα ήθελα να πω ότι, παρά τις βολές που δέχθηκε για τις θέσεις του ο Ζοζέ Σαραμάγκου, σε όλη του τη ζωή αναζητούσε τον Θεό. Αντίθετα με την επικρατούσα άποψη, δεν ήταν αρνητής των θρησκειών, τις οποίες πίστευε στενά συνυφασμένες με τον πολιτισμό, αλλά ήταν πολέμιος των οιασδήποτε μορφής ιερατείων, που θεωρούσε ότι παραμόρφωναν το φιλοσοφικό νόημα και μήνυμα της θρησκείας.

Πολλές φορές οι διάλογοί μας οδηγούσαν στη σύγκριση του μεσαιωνικού Βυζαντίου και της μεσαιωνικής Πορτογαλίας και Ισπανίας, οι οποίες στη βυζαντινή ορολογία, περιγράφονταν ως «Ιβηρία γη». Ο ίδιος εξέφραζε πάντα τη λύπη του, διότι η πτώση του Βυζαντίου, που συνέβη περίπου ταυτόχρονα με την έναρξη της ευρωπαϊκής Αναγέννησης, είχε ως αποτέλεσμα τα δύο άκρα της Μεσογείου να μην μπορέσουν να επηρεάσουν εξίσου τα ευρωπαϊκά πράγματα της εποχής.

Τον καιρό της πρώτης γνωριμίας μας, σύντροφός του ήταν η Isabel da Nόbrega, καταξιωμένη συγγραφέας και η ίδια. Η Isabel υπήρξε η πρώτη του μούσα, η γυναίκα που πίστεψε σ’ αυτόν, τον στήριξε και τον παρακίνησε, με κάθε τρόπο, ακόμα και στα σκληρά χρόνια της σαλαζαρικής δικτατορίας που ήταν εχθρική στο έργο του, να γράψει και να προβάλει το προφίλ μιας Πορτογαλίας που υπήρξε, πολιτισμικά, συνδημιουργός της ευρωπαϊκής μεσαιωνικής και αναγεννησιακής εμπειρίας, μέσα και από το έργο του μεγάλου ποιητή Luis de Camoes, του Ομήρου των Λουζιτανών, καθώς βεβαίως και των πολλών Πορτογάλων θαλασσοπόρων και εξερευνητών, η τόλμη και φαντασία των οποίων μάς χάρισε ένα μεγάλο μέρος του σημερινού κόσμου.

Ο Ζοζέ Σαραμάγκου, νομπελίστας πλέον, ήρθε στη χώρα μας και την άνοιξη του 2002, προσκεκλημένος από τον σημερινό πρωθυπουργό κ. Γ. Α. Παπανδρέου, για να συμμετάσχει στο 9ο Μεσογειακό Φόρουμ, τιμώντας όλους μας με την παρουσία του.

Κλείνοντας, θα ήθελα να πω ότι ο Ζοζέ Σαραμάγκου που, λόγω των κοινωνικών και πολιτικών δεδομένων στη χώρα του, πέρασε την παιδική και εφηβική του ηλικία με στερήσεις και περιορισμένες ελευθερίες, ευθύς μόλις ανακάλυψε και συνειδητοποίησε την αξία της κριτικής σκέψης, επέλεξε μια διαδρομή βασισμένη στη δίψα για γνώση, στην ελευθερία και στη φαντασία. Αυτές ήταν οι τρεις σταθερές που καθόρισαν τη ζωή του θαυμάσιου αυτού ανθρώπου, του ιδιαίτερου συγγραφέα – μέχρι το τέλος.

* Ο κ. Ιωάννης-Αλέξιος Ζέπος είναι γενικός γραμματέας στο υπουργείο Εξωτερικών.