Του Ηλια Μαγκλινη

ΟΧένρικ Νόρντμπραντ (Henrik Nordbrandt) είναι ίσως ο κορυφαίος Δανός ποιητής της γενιάς του ’60. Ενας Βόρειος που λάτρεψε το «αγγελικό και μαύρο φως» της Μεσογείου. Το 1967, σε ηλικία 22 ετών, ταξίδεψε στην Ελλάδα αλλά η δικτατορία των συνταγματαρχών τον υποχρέωσε σε φυγή. Κατέφυγε στην Τουρκία, όπου και έζησε πολλά χρόνια. Πρόσφατα βρέθηκε πάλι στη χώρα μας για μια βραδιά που διοργάνωσε το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, όπου διάβασε ποιήματά του μαζί με την Κική Δημουλά, την Κατερίνα Αγγελάκη–Ρουκ και τον Τίτο Πατρίκιο. Η «Κ» τον συνάντησε και είχε μια ενδιαφέρουσα συνομιλία μαζί του – όχι τόσο για τη λογοτεχνία, όσο για τις εμπειρίες του στην πατρίδα μας και στη γείτονα χώρα. Εχει εξάλλου δημοσιεύσει πολλά άρθρα πάνω στην πολιτική κατάσταση της Τουρκίας. Ενας Δανός, λοιπόν, μιλάει για τη σχέση Ελλάδας - Τουρκίας και ανησυχεί σοβαρά για τη σύγχρονη Τουρκία και το πώς «κατρακυλάει στον ισλαμισμό»...

— Η ποίηση πότε μπήκε στη ζωή σας;

— Στα δεκαεννιά μου. Μικρός διάβαζα κυρίως μυθιστορήματα. Η μητέρα μου θαύμαζε τους Αγγλοσάξονες ποιητές και όταν το 1965, στα δεκαεννιά μου, ανακάλυψα την ποίηση του Ουάλας Στίβενς, άλλαξε τελείως η στάση μου απέναντι στην ποίηση. Ο Στίβενς ήταν εντελώς αντίθετος στους χίπις ποιητές της Δανίας και ήταν μια αποκάλυψη η ποίησή του. Στα είκοσί μου δημοσίευσα τα πρώτα μου ποιήματα σε ένα περιοδικό, ένα χρόνο αργότερα διάβασα Τ. Σ. Ελιοτ κι εξέδωσα την πρώτη μου συλλογή. Αργότερα, όταν βρέθηκα στην Ελλάδα, ανακάλυψα Ελληνες ποιητές: τον Καβάφη, τον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Ρίτσο, που με σημάδεψαν. Ο Σεφέρης ήταν γνωστός στη Δανία μετά τη βράβευσή του με το Νομπέλ το 1962.

— Το 1967 αποφασίζετε να ζήσετε στην Ελλάδα...

— Ηρθα στην Ελλάδα στις 21 Μαρτίου 1967, ένα μήνα ακριβώς πριν από το πραξικόπημα! Στην Ελλάδα ήρθα για το φως της. Είχα κερδίσει μια υποτροφία και είχα αποφασίσει να ασχοληθώ αποκλειστικά με το γράψιμο. Οπότε, έμεινα με την κοπέλα μου σε ένα σπίτι που νοικιάσαμε στη Λίνδο της Ρόδου.

— Η χαρά σας όμως δεν κράτησε για πολύ...

— Πράγματι, κάνα δίμηνο αργότερα η χούντα με έδιωξε από τη χώρα. Με έναν όχι και τόσο ευγενικό τρόπο, η αστυνομία μού ζήτησε να φύγω – δεν μπορούσα να κρατάω το στόμα μου κλειστό. Δεν ήθελα όμως να γυρίσω στη Δανία, ήθελα να παραμείνω σε μια χώρα που να μοιάζει με την Ελλάδα, οπότε η επόμενη επιλογή μου ήταν η Τουρκία. Βρέθηκα στην Κωνσταντινούπολη. Φρικτό μέρος. Τα νεύρα μου έσπασαν εκεί πέρα. Δεν μπορούσα να καταλάβω γιατί, και τελικά, ψάχνοντας να δω σε τι μου έφταιγε η Τουρκία, όχι μόνο έμεινα αλλά έμαθα τουρκικά κι εντρύφησα στην ισλαμική, αραβική και περσική κουλτούρα. Από τότε έχω ζήσει για μεγάλα χρονικά διαστήματα στην Τουρκία. Παρά ταύτα, το 1968 επέστρεψα για λίγο στην Ελλάδα. Την περίοδο 1968-71 πέρασα συνολικά τρεις μήνες στη Μυτιλήνη και στην Πάτμο.

Αθλια η Αγκυρα

— Ζήσατε μόνο στην Κωνσταντινούπολη;

— Οχι, έχω μείνει και στην Αγκυρα. Αθλιο μέρος. Θυμάμαι, μου είχε πάρει συνέντευξη ένα τοπικό περιοδικό κι όταν με ρώτησαν πώς μου φαίνεται η πόλη, φάνηκα ευγενικός και είπα πόσο ωραία είναι. Μετά από λίγο έλαβα ειδική πρόσκληση από τον δήμαρχο της πόλης για να φάμε μαζί. Ηρθε μια λιμουζίνα και με πήρε, είχα όλες τις τιμές του κόσμου, η τουρκική φιλοξενία στα καλύτερά της. Κάποια στιγμή, καθώς τρώγαμε, σκύβει ο δήμαρχος και μου λέει εμπιστευτικά: «Στ’ αλήθεια σάς αρέσει η Αγκυρα; Είναι τόσο άθλια πόλη, σε κανέναν δεν αρέσει».

— Ξέρετε, φίλοι από τη Δανία και την Ολλανδία με πειράζουν ότι αυτή η κόντρα ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία έχει καταντήσει γραφική, κουραστική. Ο κόσμος προχωράει, μου λένε, δείτε πώς τα βρήκε η Γαλλία με τη Γερμανία...

— Μιλάνε χωρίς να ξέρουν. Οι διαφορές ανάμεσα στη Γερμανία και τη Γαλλία δεν έχουν καμία σχέση με τις διαφορές ανάμεσα σε Ελλάδα - Τουρκία. Γενικά, για την Ευρώπη, ο Τούρκος είναι ακόμα ένας απολίτιστος βάρβαρος αλλά και για την Τουρκία, ειδικά σήμερα, οι Ευρωπαίοι είναι ακόμα εισβολείς, όπως οι Σταυροφόροι. Κατάλοιπα του παρελθόντος, τα οποία όμως ισχύουν. Η Ελλάδα αποτελεί τμήμα της Ευρώπης, δεν θα πω της χριστιανικής Ευρώπης διότι χριστιανική Ευρώπη δεν υφίσταται πλέον. Μιλάω για τη σύγχρονη, κοσμική Ευρώπη, η οποία απέχει πολύ από την Τουρκία, ειδικά τη σημερινή, την οποία βλέπω να κατρακυλάει προς τον ισλαμισμό.

— Μιλάτε για διαφορές ανάμεσα σε Ελλάδα - Τουρκία, υπάρχουν όμως και πολλές ομοιότητες...

— Ναι, σαφώς. Θα σας πω μια μικρή ιστορία: το 1977 έκανα ένα ραδιοφωνικό πρόγραμμα για την Κρήτη. Ημουν στο γραφείο ενός δημάρχου, σε ένα χωριό της Κρήτης, και τον ρώτησα ποια ήταν η γνώμη του για την εισβολή στην Κύπρο, προσθέτοντας –για να τον πειράξω φυσικά– ότι την έβρισκα δικαιολογημένη. Η αντίδραση του Κρητικού δημάρχου ήταν απρόσμενη: τους λατρεύουμε τους Τούρκους, μου είπε, είναι το ίδιο τρελοί όσο κι εμείς. Πάντως, με κίνδυνο να γενικεύσω, πιστεύω ότι οι Τούρκοι κουβαλάνε πολύ περισσότερη τρέλα απ’ ό,τι οι Ελληνες.

— Τελικά την αγαπήσατε την Κωνσταντινούπολη; Οσοι την επισκέπτονται, ενθουσιάζονται...

— Θεωρώ ότι η Κωνσταντινούπολη είναι μια αχανής πόλη με ένα πολύ ενδιαφέρον, συναρπαστικό, κοσμοπολίτικο κέντρο. Στα περίχωρά της όμως, στα προάστιά της, θα βρεις όλους τους φανατικούς μουσουλμάνους που ζούνε μέσα σε τσιμεντένιες πολυκατοικίες δίχως καθόλου πράσινο. Μια ζωή χωρίς χαρά, που ταιριάζει σε μια θρησκεία χωρίς χαρά. Γι’ αυτό και οι άνθρωποι αυτοί ενοχλούνται όταν οι άλλοι γύρω τους απολαμβάνουν τη ζωή. Υπάρχει γενικά ένας πουριτανισμός στην Τουρκία. Από την άλλη, ο τρόπος που λειτουργούν οι κυβερνώντες μοιάζει με απομίμηση του σουλτάνου. Δείτε τον γάμο της κόρης του Ερντογάν – είχε τέτοιο δημόσιο χαρακτήρα, όπως θα είχε στην εποχή των σουλτάνων.

— Πιστεύετε λοιπόν ότι η σημερινή Τουρκία οδεύει προς τον ισλαμικό φονταμενταλισμό;

— Φοβάμαι πως ναι. Βλέπω να μη φέρνει κανείς αντίσταση στο ισλαμικό κόμμα του Ερντογάν – ο οποίος κινείται πολύ έξυπνα. Για παράδειγμα, η ζωή των Κούρδων στην Τουρκία έχει βελτιωθεί επί Ερντογάν κι αυτό του απέφερε ψήφους από εκεί που δεν το περίμενε κανείς. Την ίδια στιγμή, πολλά μέλη του κόμματος Ερντογάν δεν θέλουν την ένωση με την Ευρώπη. Είναι ένα τρομακτικό δίλημμα αυτό για την Τουρκία: είτε με τον στρατό είτε με τη μαντίλα.

— Πώς είδατε τη βράβευση του Ορχάν Παμούκ με το Νομπέλ Λογοτεχνίας; Ηταν πολιτικό βραβείο;

— Πιστεύω πως όχι. Ο Παμούκ είναι ένας εκπληκτικός συγγραφέας και δικαιούνταν το Νομπέλ. Είναι ο μοναδικός Τούρκος συγγραφέας που συνδυάζει τόσο περίτεχνα, τόσο αρμονικά, την Τουρκία με την Ευρώπη στο έργο του.

Γενοκτονία

— Ωστόσο, πολλοί είπαν ότι βραβεύτηκε λόγω των δηλώσεών του υπέρ των Αρμενίων και των Κούρδων. Πολλοί Τούρκοι αυτό πιστεύουν. Εσείς, ένας Δανός που έχει ζήσει στην Τουρκία, πώς βλέπετε τη συζήτηση γύρω από την αρμενική γενοκτονία;

— Πιστεύω ότι οι Τούρκοι διέπραξαν γενοκτονία τότε, και σήμερα αντιδρούν στο γεγονός αυτό με υστερικό τρόπο. Μπορεί να έχουν ένα δίκιο όταν ισχυρίζονται ότι οι Αρμένιοι αντάρτες είχαν επιτεθεί σε τουρκικά στρατεύματα, ωστόσο, η όλη πρακτική και η μέθοδος της εξόντωσης των Αρμενίων από τους Τούρκους παραπέμπει σε μια γενοκτονική πολιτική. Από την άλλη πλευρά, δεν μπορώ να καταλάβω πώς είναι δυνατόν να επιβάλεις σε ένα έθνος να αποδεχθεί με το έτσι θέλω τη γενοκτονία. Δεν επιβάλλεται αυτό, απλά, έρχεται ο καιρός που ωριμάζει ένας λαός και το αποδέχεται. Πάντως, πριν από μερικά χρόνια, αν ρωτούσες έναν Τούρκο, μα τι έγινε με τους Αρμένιους, σου έλεγε, σώπα, μη μιλάς γι’ αυτό. Ηταν ένα τρομερό ταμπού. Σήμερα τουλάχιστον το συζητάνε μεταξύ τους και όλοι γνωρίζουν τι συνέβη.

— Είστε πολιτικοποιημένος;

— Ναι, αλλά δεν ήμουν ποτέ κομματικοποιημένος. Ημουν πάντα αριστερός. Οταν ξέσπασε το σκάνδαλο με τα σκίτσα του Μωάμεθ, όλοι οι αριστεροί φίλοι μου στη Δανία έγιναν έξαλλοι θεωρώντας ότι πρέπει να σεβόμαστε την πίστη των άλλων κτλ. Εγώ, από την άλλη, στο ζήτημα αυτό υπερασπίστηκα τους σκιτσογράφους. Εχω μελετήσει το Κοράνι, περιέχει έξοχα κομμάτια, ποιητικά, φιλοσοφικά κ.λπ., έχει όμως και μερικά εδάφια τα οποία είναι φρικαλέα, προάγουν τη βία. Γενικά, είναι δύσκολο να είσαι πιστός μουσουλμάνος και να είσαι μετριοπαθής. Δηλώνω επίσης, κατηγορηματικά αντίθετος στην παρουσία του δανικού στρατού στο Ιράκ. Η τωρινή κυβέρνηση της Δανίας θα έπρεπε να δικαστεί γι’ αυτή της την απόφαση. Βλέπετε, όμως, κανένας δεν ενδιαφέρεται στη Δανία γι’ αυτά τα ζητήματα. Οι Δανοί σήμερα ζούνε πολύ καλά, έχει ανεβεί το βιοτικό τους επίπεδο και δεν τους ενδιαφέρει τι γίνεται στο Ιράκ.

— Κι ο ρόλος της ποίησης σήμερα;

— Η ποίηση σήμερα βρίσκεται σε κατάσταση διαρκούς υποχώρησης. Αλλά δεν με απασχολεί. Συνεχίζω και γράφω.

H Μεσόγειος σφράγισε την ποίησή του

Ο Χένρικ Νόρντμπραντ γεννήθηκε στην Κοπεγχάγη το 1945. Σύμφωνα με τον ιστότοπο Poetry International: «Η θέση του στη δανέζικη λογοτεχνία είναι μοναδική. Πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στο εξωτερικό, ζώντας εναλλακτικά στην Τουρκία, την Ελλάδα, την Ισπανία και την Ιταλία. Η ποίησή του έχει σφραγιστεί από τις πόλεις, τα τοπία και το κλίμα της Μεσογείου, είναι γεμάτη από τα χρώματά της, τα φώτα της, τις σκιές της». Εχει εκδώσει 22 ποιητικές συλλογές, ένα μυθιστόρημα, ένα παιδικό βιβλίο κι ένα βιβλίο με τουρκικές συνταγές. Εχει επίσης μεταφράσει τουρκική ποίηση. Το 2000 τιμήθηκε με το βραβείο Nordfic Council, το εγκυρότερο βραβείο στη σκανδιναβική χερσόνησο μετά το Νομπέλ.