Του Θεοδωρου Γεωργιου*

Φέτος συμπληρώνονται 150 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου Γερμανού ποιητή και στοχαστή Heinrich Heine (γεννήθηκε το 1797 στο D­sseldorf και πέθανε το 1856 στο Παρίσι). Εζησε και δημιούργησε στην περιοχή εντεύθεν και εκείθεν του Ρήνου. Η περιοχή αυτή είναι ο τόπος της ποιήσεως και του στοχασμού του Χάινε. Εάν δεν υπήρχε αυτός ο τόπος δεν θα υπήρχε και η ποίησή του. Ολα τα πράγματα στη λυρική ποίησή του και τον πολιτικό στοχασμό του κυοφορούνται στη γεωγραφική περιοχή και τον πνευματικό τόπο του Ρήνου, ο οποίος είναι η «μεταφορά», μέσω της οποίας ανασυγκροτείται η ενότητα της ποιήσεως και της πολιτικής.

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας έχει χαρακτηρίσει τον Χάινε ως τον κατ’ εξοχήν διανοούμενο. Και έχει δίκιο, επειδή ο Χάινε περισσότερο από κάθε άλλο συγγραφέα της εποχής του πάλεψε με πάθος να γεφυρώσει το πνεύμα με την πολιτική, τη θεωρία με την πράξη. Βρισκόμαστε, άλλωστε, στο πρώτο ήμισυ του 19ου αιώνα, εποχή κατά την οποία τίθενται τα θεμέλια της σύγχρονης αστικής (από πολιτικής απόψεως) και καπιταλιστικής (από οικονομικής απόψεως) κοινωνίας. Οι ιδεολογικές αντιπαραθέσεις είναι στην ημερήσια διάταξη και οι πολιτικές συγκρούσεις λειτουργούν πολλαπλώς στη συγκρότηση και την αναπαραγωγή του κοινωνικού καθεστώτος. Ο Χάινε ως πολιτικός στοχαστής διαμορφώθηκε στη δίνη της αντιπαράθεσης ανάμεσα στον ρομαντισμό και τον διαφωτισμό. Στην πρώτη φάση υπήρξε ρομαντικός, αλλά αργότερα (μετά το 1831, έτος κατά το οποίο εγκαθίσταται στο Παρίσι) ενστερνίζεται τις ιδέες του πολιτικού διαφωτισμού, για την επικράτηση των οποίων μάχεται ώς το τέλος της ζωής του.

Η διαμάχη ανάμεσα στον ρομαντισμό και στον διαφωτισμό σημάδεψε τη σκέψη του Χάινε και με τον έναν ή τον άλλο τρόπο σφράγισε τον πολιτικό στοχασμό του σε τέτοιο σημείο ώστε η επικράτηση του ενός ιδεολογικού ρεύματος να εξαρτάται από τη θανάσιμη καταδίκη του άλλου. Ο Χάινε άσκησε δριμύτατη κριτική στον ρομαντισμό (βλ. το βιβλίο του «Η ρομαντική σχολή» 1835, κυκλοφορεί στα ελληνικά στις εκδόσεις «Στιγμή») με κύριο επιστημολογικό στόχο να αναδείξει τη θεωρητική καθαρότητα και την πρακτική αποτελεσματικότητα των ιδεών του διαφωτισμού.

Ο Χάινε κατάγεται από εβραϊκή οικογένεια και ο ίδιος παρέμεινε Εβραίος μέχρι το 1825, οπότε προσχώρησε στον χριστιανισμό. Η πράξη του αυτή επικρίθηκε, αλλά ο ίδιος πίστευε ότι η πολιτική ενότητα των ευρωπαϊκών εθνικών κρατών μπορεί να επιτευχθεί μέσω μιας και μόνον θρησκείας και όχι μέσω του πολυθεϊσμού. Εν πάση περιπτώσει, και η προσχώρησή του στον χριστιανισμό συνιστά βαθύτατα πολιτική πράξη. Ο Χάινε ενδιαφέρεται όχι μόνο για την εθνική σύσταση των ευρωπαϊκών χωρών αλλά και για την πολιτική συγκρότησή τους. Θα αφιερώσει όλες του τις πνευματικές δυνάμεις, την καθημερινή δημοσιογραφία, την ανάπτυξη του πολιτικού στοχασμού κ.ά. στην υπηρεσία της εθνικής και πολιτικής συγκροτήσεως της ευρωπαϊκής χώρας.

Αξίζει να θυμηθούμε πώς η μεταπολεμική Γερμανία του 1950 υποδέχεται το έργο του Χάινε. Δεν μπορούμε να πούμε ότι έχουμε να κάνουμε με ενιαία πνευματική επιστημολογική ή πολιτική στάση. Ο Theodor W. Adorno μίλησε για την «πληγή Χάινε», ενώ όταν συναντήθηκαν οι De Gaulle και Adenauer απήγγειλαν στίχους από το περιώνυμο «Βιβλίο των τραγουδιών» του Χάινε.

Στη νεαρή ηλικία του και μετά το τέλος των νομικών σπουδών του (1825) ο Χάινε ταλαντεύθηκε ανάμεσα στο δικηγορικό επάγγελμα, στο επάγγελμα του τραπεζίτη και στην εσωτερική κλίση του να γίνει ποιητής. Τελικά κατάφερε να κάνει την ποίηση επάγγελμα και αυτό συνιστά τη μεγαλύτερη συνεισφορά του στον πνευματικό πολιτισμό της εποχής μας. Εγραψε πολύ πριν από τον James Joyce το «πορτρέτο του καλλιτέχνη ως νέου ανθρώπου» και ταυτοχρόνως έθεσε τα θεμέλια για τον επαγγελματισμό στην πνευματική δραστηριότητα του ανθρώπου. Ισως πολλοί να αντιτάξουν το επιχείρημα ότι τελικά ο Χάινε ως ποιητής εφηύρε μόνο το στυλ του απλού τραγουδιού. Οσοι ισχυριστούν κάτι τέτοιο κάνουν μεγάλο επιστημολογικό λάθος. Με τα έργα του: «Βιβλίο των τραγουδιών», «Ταξιδιωτικές εικόνες», «Νέα ποιήματα», «Γερμανία: ένα χειμωνιάτικο παραμύθι», «Φλωρεντινές νύχτες» κ.ά. καθιερώθηκε ως ο μέγιστος λυρικός ποιητής.

Ο ποιητής Χάινε δεν εγκλωβίζεται στον συναισθηματισμό του ατόμου Χάινε. Υπερνικά την ατομική όψη των συναισθημάτων του και εκφράζεται οικουμενικά. Μιλάει για τον καθένα μας που είναι ερωτευμένος και αναζητεί την απόλυτη έκφραση της ψυχής του. Ο λυρισμός του πηγάζει από την ατομική ψυχή, αλλά τελικά εκφράζει την οικουμενικότητα του έρωτα, την καθολικότητα του πάθους. Η σύγκρουση ανάμεσα στο άτομο και τον άνθρωπο αποτέλεσε το θεμελιώδες γραμματολογικό θέμα της ποιήσεως στον Χάινε. Το ίδιο ισχύει και για τον πολιτικό στοχασμό του: ενδιαφέρθηκε για την εθνικότητα των χωρών και των υπό διαμόρφωση κρατών, ενώ ταυτόχρονα έθεσε προς συζήτηση την ιδέα της οικουμενικότητας, δηλ. της πολιτικής συγκροτήσεως της γεωγραφικής περιοχής του Ρήνου.

Στο μυαλό του Χάινε έχει στοιχειώσει η εμφάνιση του Ναπολέοντα στον κεντρικό δρόμο της γενέθλιας πόλης του, του Ντίσελντορφ: ο Ναπολέων πάνω στο άλογο διασχίζει τον κεντρικό δρόμο και ο Χάινε σαν παιδί οραματίζεται μια ενιαία πολιτική πατρίδα για όλους όσοι κατοικούν στη γεωγραφική περιοχή: εντεύθεν και εκείθεν του Ρήνου. Οραματίζεται έναν «υπερ-τόπο», στον οποίο μπορεί να επιτευχθεί η διαμεσολάβηση ανάμεσα στον γαλλικό πολιτικό ενθουσιασμό και τον γερμανικό φιλοσοφικό οίστρο. Η απόσταση ανάμεσα στο Ντίσελντορφ και το Παρίσι είναι μικρή: για να φτάσει στο Παρίσι ο Χάινε χρειάστηκε να περάσουν 34 χρόνια από τη γέννησή του (1797-1831).

Η ιστορική εμπειρία της Ευρωπαϊκής Ενωσης τοποθετεί τον Χάινε και το έργο του στο πλαίσιο της αξιολόγησης και της εκτίμησης των προοπτικών της ευρωπαϊκής «χώρας» (Ντεριντά). Κατά τη γνώμη μας, μια τέτοιου τύπου εκτίμηση είναι άστοχη από επιστημολογικής απόψεως. Θα αποτελούσε ασέλγεια εις βάρος του θεωρητικού και ποιητικού στοχασμού του Χάινε η πραγματολογική αναγωγή στην ιστορική εμπειρία της Ευρώπης. Ο Χάινε ως «ζωντανή μεταφορά» τόσο στο ατομικο-βιωματικό επίπεδο όσο και στη θεωρητική-ποιητική διάσταση επεξεργάσθηκε ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα θετικής διαμεσολάβησης ανάμεσα στην ατομικότητα και την καθολικότητα. Η ενότητα ποίησης και πολιτικής εκφράζεται στον Χάινε ως εγκατάσταση στο Παρίσι στο κυριολεκτικό επίπεδο και ως κατασκευή του «υπερ-τόπου» (διαμεσολαβητικού άξονα ατομικού και καθολικού στοιχείου) στο μεταφορικό επίπεδο. Το Παρίσι, η «νέα Ιερουσαλήμ» όπως το ονομάζει ο Χάινε, είναι κοντά μας.

* Ο Θεόδωρος Γεωργίου διδάσκει Πολιτική Φιλοσοφία στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.