Του Ιωαννη Κωτουλα*

Η αναπαραγωγή της πολιτισμικής εμπειρίας της χώρας προέλευσης και η πρόθεση της μόνιμης εγκατάστασης συνιστούν συνήθεις τακτικές εκ μέρους των μεταναστών, καθώς υπάρχουν οργανωμένα δίκτυα υποδοχής των μεταναστών και αναπαραγωγής της εθνοτικής πολιτισμικής εμπειρίας, διαμορφωμένα από τους ήδη εγκατεστημένους μεταναστευτικούς πληθυσμούς. Οι μειονοτικές κοινότητες των μεταναστευτικών πληθυσμών στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών κρατών εξελίσσονται με αυτόν τον τρόπο σε εθνοτικές αποικίες.

Με τον όρο εθνοτικές αποικίες προσδιορίζονται οι διακριτές από χωροταξικής, ιδεολογικής και πολιτισμικής άποψης, πληθυσμιακές συγκεντρώσεις μεταναστευτικών πληθυσμών στα αστικά κέντρα της Ευρώπης. Οι εθνοτικές αποικίες λειτουργούν ως απομονωμένοι θύλακες μιας διακριτής πολιτισμικής συσσωμάτωσης σε σχέση με το πλαίσιο της χώρας υποδοχής, ακόμη και ως προκεχωρημένα σημεία ελέγχου και έλξης της πληθυσμιακής μετακίνησης των μεταναστευτικών ροών. Οι εθνοτικές αποικίες, ιδίως όσες έχουν δημιουργηθεί από εθνοτικές ομάδες με υψηλό βαθμό πολιτισμικής απόκλισης από την κοινωνία της χώρας υποδοχής, σε ένα βαθμό ενθαρρύνουν τον απομονωτισμό (isolationism) των μελών τους, ώστε να ελαχιστοποιούν τις ευκαιρίες της ορθολογικής αναθεωρησιμότητας, την οποία θα επεδείκνυαν τα μέλη τους υπερβαίνοντας το εθνοτικό πλαίσιο της προγονικής τους καταγωγής. Συνήθεις πρακτικές, οι οποίες χρησιμοποιούνται από τις εθνοτικές αποικίες προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης του απομονωτισμού είναι:

α. Η χωροταξική συγκέντρωση σε οριοθετημένες περιοχές των αστικών κέντρων.

β. Η περιθωριοποίηση μελών τους, ιδίως των γυναικών, με την απομάκρυνση από το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας υποδοχής.

γ. Η περιθωριοποίηση των γυναικών-μελών τους με την επιβολή, άμεση ή έμμεση, ενδυμασιών, όπως η μπούργκα για τους ισλαμικών πεποιθήσεων μετανάστες.

δ. Η αποφυγή της επιγαμίας και η υιοθέτηση τακτικών αποκλειστικής ενδογαμίας.

ε. Η άσκηση βίας, πραγματικής ή ψυχολογικής, επί των μελών τους.

Σύνηθες αίτημα των απομονωτιστικών εθνοπολιτισμικών μεταναστευτικών κοινοτήτων στην Ευρώπη (και στις ΗΠΑ, όπου οι απομονωτιστικές κοινότητες σχετίζονται με χριστιανικές σέκτες) είναι η απομάκρυνση των παιδιών τους από το επίσημο δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα, ώστε να μην υπόκεινται στην παιδευτική επίδραση του δημοκρατικού, φιλελεύθερου κράτους, καθώς με αυτόν τον τρόπο προκύπτει ένας δυνητικός κίνδυνος για τη συνοχή της προσλαμβανομένης ως αναλλοίωτης εθνοπολιτισμικής ομάδας. Ο κίνδυνος αυτός είναι η καταφυγή στην άσκηση της αρχής της αυτονομίας και της ορθολογικής αναθεωρησιμότητας, άρα η δυνατότητα υπέρβασης της φαντασιακής συλλογικότητας της εθνοτικής ομάδας από τα μέλη της.

Η χωρική περιχαράκωση των μελών των μεταναστευτικών κοινοτήτων στα αστικά κέντρα τείνει να αναιρείται όσο ενισχύεται η οικονομική και κοινωνική ενσωμάτωση των μεταναστών και όσο αυξάνεται ο βαθμός εξομοίωσης -αρχικά οικονομικής, κατόπιν πολιτικής και κυρίως πολιτισμικής- με την πλειονότητα του γηγενούς πληθυσμού. Η χωρική περιχαράκωση των μελών των μεταναστευτικών κοινοτήτων, ωστόσο, είναι δυνατόν να διατηρείται, ακόμη και να επιτείνεται συν τω χρόνω, όταν ισχύει η μία ή και οι δύο εκ των κατωτέρω προϋποθέσεων:

α. Οταν υφίσταται καθεστώς άτυπων διακρίσεων στην αγορά οικίας, βάσει του οποίου καθίσταται αδύνατη ή δυσχερής η πρόσβαση σε ορισμένες περιοχές του αστικού ιστού για λόγους οι οποίοι δεν σχετίζονται με την οικονομική αναφορά των μεταναστών.

β. Οταν τα μέλη των μεταναστευτικών κοινοτήτων προκρίνουν ως πρωταρχικής σημασίας κίνητρο της οικιστικής τους συμπεριφοράς τη διατήρηση των διακριτών εθνοπολιτισμικών ή θρησκευτικών τους αναφορών. Στην περίπτωση αυτή οι αλλοδαποί μετανάστες εξακολουθούν συνειδητά να παραμένουν στον διαμορφωμένο εθνοτικό θύλακα, ακόμη και όταν διαθέτουν την απαραίτητη οικονομική επιφάνεια, ώστε να μετοικήσουν.

Η υπέρβαση των υπό διαμόρφωση εθνοτικών θυλάκων στο ευρύτερο κέντρο των Αθηνών προϋποθέτει την ανάδειξη μιας συλλογικής κουλτούρας, την εφαρμογή του υφισταμένου νομοθετικού πλαισίου, την αυστηροποίηση της ενοικίασης σε παράνομους μετανάστες και την εργασιακή και κατά συνέπεια σε έναν βαθμό και οικιστική κινητικότητα του μεταναστευτικού δυναμικού.

* Ο κ. Ιωάννης Κωτούλας είναι ιστορικός, υπ. δρ. Φ. Από τις εκδόσεις Παπαζήση κυκλοφορεί η μελέτη του Μετανάστευση και Κυρίαρχη Εθνική Κουλτούρα.