Του Παναγιωτη Παναγοπουλου

Στα σαράντα και πλέον χρόνια της καριέρας του ως κινηματογραφιστής, ο Κώστας Γαβράς κάνει πλέον την πρώτη του ελληνική παραγωγή. Και την ανακοίνωσε στη Θεσσαλονίκη, όπου βρίσκεται ως προσκεκλημένος του Φεστιβάλ. Το «Eden is West» θα είναι ένα πολιτικό φιλμ, στην παράδοση των ταινιών του Γαβρά, αφού ήρωάς του είναι ο Ηλίας, ένας μετανάστης με όνομα που θα μπορούσε να προέρχεται από οπουδήποτε, που αποφασίζει να ταξιδέψει στη Γαλλία, ζώντας μια «Οδύσσεια», αναζητώντας μια καλύτερη μοίρα. Το ελληνικό κομμάτι των γυρισμάτων θα γίνει στην Κρήτη σε ένα από τα μεγάλα ξενοδοχεία του νησιού. «Είναι ο πρώτος σταθμός του Ηλία, η πρώτη του επαφή με τη Δύση. Φτάνοντας σε αυτό το ξενοδοχείο όπου όλα είναι προπληρωμένα, βρίσκει να υπάρχει πολυτέλεια, να προσφέρονται παντού φαγητά και ποτά και νομίζει ότι αυτή είναι η Δύση». Τα γυρίσματα, που θα διαρκέσουν 11 εβδομάδες, θα αρχίσουν τον Μάρτιο στις Αλπεις, έπειτα στο Παρίσι και στη συνέχεια θα γίνουν στην Κρήτη. Στόχος, η ταινία να είναι έτοιμη στο τέλος του χρόνου.

Ο Κώστας Γαβράς έδωσε στην «Καθημερινή» μια αποκλειστική συνέντευξη, όπου μιλά εκτός από το νέο του φιλμ, για το τι σημαίνει πολιτική και πολιτικό φιλμ σήμερα, αλλά και για την ηθική που θα πρέπει να διακρίνει τους κινηματογραφιστές.

— Γιατί έπειτα από τόσα χρόνια στον κινηματογράφο κάνετε τώρα την πρώτη σας ελληνική παραγωγή;

— Με είχαν προσεγγίσει και άλλες φορές, αλλά είναι πάντα πολύ πιο δύσκολο να κάνει κανείς μια ταινία για την πατρίδα του, παρά για μια άλλη χώρα. Δεν θέλω να κάνω κάτι ψεύτικο. Βέβαια και αυτή η ταινία δεν θα αφορά μόνο την Ελλάδα, αλλά ολόκληρο τον κόσμο όπως είναι σήμερα. Εκατομμύρια ανθρώπων φεύγουν από τις πατρίδες τους για να βρουν νέες εστίες και το πρόβλημα είναι γενικό και αντιμετωπίζεται με διαφορετικό τρόπο σε κάθε χώρα. Κάποτε μού έλεγαν εδώ στην Ελλάδα για τους ξένους που έρχονται, ότι είναι κλέφτες, δολοφόνοι κ.λπ. Και απαντούσα ότι τα ίδια έλεγαν κάποτε και για εμάς. Οταν ήμουν φοιτητής, είχα γνωρίσει την οικογένεια Αβέρωφ στο Παρίσι και ο πατέρας Αβέρωφ προσπαθούσε για χρόνια να αφαιρέσει από το λεξικό Larousse την έννοια χαρτοκλέφτης ως συνώνυμο του Ελληνας. Η ίδια νοοτροπία υπάρχει σήμερα απέναντι στους ξένους που έρχονται στην Ευρώπη, αναζητώντας ένα όνειρο.

— Είναι όμως πια η Ευρώπη ένα όνειρο;

— Ναι, είναι. Αν και αυτό που παραμένει πάντα ένα δυνατό όνειρο, είναι η Αμερική. Πολλές φορές υπάρχουν άνθρωποι που είναι εντυπωσιασμένοι που έχω δουλέψει στην Αμερική και τη γνωρίζω. Δεν ξέρουν όμως τι εφιάλτης μπορεί να είναι η Αμερική για τους μετανάστες. Φυσικά υπάρχουν παραδείγματα μεταναστών που έχουν καταφέρει πολλά. Ομως η γενική κατάσταση είναι πάρα πάρα πολύ δύσκολη εκεί για να πετύχει κανείς και να μπορέσει να μπει στην κοινωνία. Η Ευρώπη έχει άλλες δυνατότητες, άλλη κουλτούρα και άλλη ποιότητα ζωής.

— Σε όλη σας την καριέρα επιμένετε σε πολιτικά και κοινωνικά θέματα. Είναι μόνο επειδή σας αφορούν προσωπικά ή αντιμετωπίζετε το σινεμά και με μια αίσθηση ευθύνης;

— Η ευθύνη είναι ένα διαφορετικό πράγμα και είναι πιο έντονη όταν έχεις να κάνεις με αληθινές ιστορίες, όπου το σημαντικότερο είναι να μένει κανείς μέσα στο πλαίσιο της ηθικής των χαρακτήρων. Τώρα σε ό,τι αφορά αυτό που λέγεται πολιτικός κινηματογράφος... όταν κάνουμε κάτι που απευθύνεται σε κόσμο, είτε γράφουμε ένα άρθρο είτε ένα βιβλίο είτε γυρίζουμε μια ταινία, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για κάτι άλλο πέρα απ’ ό,τι αφορά την κοινωνία, την παράδοση, τις αρχές. Τι λένε οι αρχαίες τραγωδίες; Μιλάνε για την κοινωνία και για τον άνθρωπο. Αμεσα ή μεταφορικά. Ολα τα μεγάλα έργα στην ιστορία του κινηματογράφου είναι πολιτικά. Εχουμε περιορίσει την έννοια της πολιτικής στους δεξιούς, κεντρώους, αριστερούς. Πολιτική για μένα είναι πώς θα σας πω κάποια πράγματα, πώς θα διασχίσει κανείς έναν δρόμο, ποια σχέση έχει με τους άλλους ανθρώπους. Και πώς, κάθε φορά που έχουμε λίγη δύναμη, τη χρησιμοποιούμε απέναντι στους άλλους.

— Αυτή η δύναμη χρησιμοποιείται σήμερα με καλύτερο ή χειρότερο τρόπο από το παρελθόν;

— Ολο και περισσότερο ζούμε ο καθένας για τον εαυτό του. Από τότε που μπήκαμε στην παγκοσμιοποίηση, που ουσιαστικά είναι δυτικοποίηση, ο κόσμος σπρώχνεται σε δύο κατευθύνσεις. Τον εθνικισμό και τον ατομικισμό και αυτό είναι κάτι που επεκτείνεται συνεχώς και είναι ιδιαίτερα αρνητικό. Είμαστε όντα που χρειαζόμαστε να ζούμε μαζί και μόνο μέσα από την κοινωνία μπορούμε να κάνουμε τις αλλαγές που χρειάζονται για να κάνουμε τη ζωή μας καλύτερη.

Συνέπειά τους είναι και η έξαρση του ρατσισμού, που αποκαλύπτεται περισσότερο τα τελευταία χρόνια με την αύξηση της υποδοχής μεταναστών.

— Ποια είναι η εμπειρία σας από τη Γαλλία;

— Εδώ και δεκαετίες έρχονται στη Γαλλία ξένοι, ειδικά από τις χώρες της Βόρειας Αφρικής. Και τα παιδιά τους που έχουν μεγαλώσει στη Γαλλία και αισθάνονται Γάλλοι, τα θεωρούν ακόμη ξένους. Συχνά με ρωτάνε αν αισθάνομαι Γάλλος. Και τους απαντώ: «Εσείς πώς με αισθάνεστε;». Η απάντηση είναι πάντα θετική. Αν κάνει όμως την ίδια ερώτηση ένας Αλγερινός, η απάντηση θα είναι αρνητική ή δε θα υπάρχει καθόλου. Δεν έχω λύσεις για τα προβλήματα. Απλώς μπορώ να τα δείξω.

— Ο κινηματογράφος όμως είναι ένας τρόπος εκπαίδευσης του κοινού;

— Η τραγωδία έγινε παράλληλα με τη δημοκρατία και ήταν ένα μέσο να συνειδητοποιήσουν κάποιες καταστάσεις. Ο κινηματογράφος μπορεί να παίξει έναν μεγάλο ρόλο. Οχι όμως όταν ένας σκηνοθέτης νομίζει ότι με μια ταινία θα παίξει έναν σημαντικό ρόλο. Εμείς διηγούμαστε ιστορίες. Φυσικά έχουμε πιέσεις από την οικονομία του κινηματογράφου, από τη φιλοδοξία μας, όποτε καβαλάμε το καλάμι. Και υπάρχει και ένας ακόμη παράγοντας. Η αφθονία των εικόνων που υπάρχει σήμερα, κυρίως από την τηλεόραση, προσφέρεται χωρίς μεγάλη συνείδηση.

— Πόσο δύσκολο είναι να διατηρείτε αυτήν τη συνείδηση, την ηθική και να μην υποκύπτετε σε απαιτήσεις και ευκολίες;

— Πάντα προσπαθούσα να μην υποκύπτω και όταν έβλεπα ότι δεν γίνεται αλλιώς, τότε έφευγα. Με τη γυναίκα μου έχουμε οργανώσει τη ζωή μας με τέτοιο τρόπο ώστε να μην έχουμε μεγάλες ανάγκες που θα με υποχρέωναν να κάνω πράγματα που δε θα ήθελα να κάνω. Ακόμη και όταν δούλεψα στην Αμερική, έθεσα κάποιους όρους και έκανα αυτές τις ταινίες, επειδή τους δέχτηκαν. Σήμερα που έχουν αλλάξει οι συνθήκες, δεν εργάζομαι πια εκεί.

— Εχετε πει ότι το «Eden is West» θα διαφοροποιείται από τον ρεαλισμό με ένα στοιχείο μαγείας. Τι σημαίνει αυτό;

— Το σκληρό ταξίδι των μεταναστών έχει καταγραφεί ήδη με ντοκιμενταρίστικο τρόπο. Ο κινηματογράφος δεν μπορεί να το κάνει πια αυτό. Γιατί οι εικόνες είναι τόσο δυνατές και το κοινό που τις βλέπει στην τηλεόραση, δεν έχει όρεξη να τις δει και στο σινεμά. Πρέπει λοιπόν να έχουμε έναν ήρωα που περνάει αυτές τις καταστάσεις με τον ρεαλισμό τους, αλλά χωρίς το δράμα τους. Και η ιδέα είναι ότι χρειάζεται ένας μάγος για να αλλάξουν τα πράγματα. Κάτι σαν τον Χάρι Πότερ...

— Στις σημερινές σκληρές συνθήκες, υπάρχει χώρος για την κινηματογραφική μαγεία;

— Υπάρχει όλο και λιγότερος χώρος για τη μαγεία και για την ουτοπία. Οταν εγώ ήμουν νέος, όλοι σκεφτόμασταν την ουτοπία. Σήμερα ένας νέος αρχίζει τη ζωή του, έχοντας στο μυαλό του αν θα πάρει σύνταξη.