Ο κόσμος του Ειρηνικού

Ενα ταξιδιωτικό - ερευνητικό βιβλίο, που ανατρέπει τις ρομαντικές, εξωτικές αντιλήψεις

The Guardian

Το 1871 ο Αγγλος ιεραπόστολος Τζον Κόλεριτζ Πάτεσον πάτησε τα πόδια του σε μια ερημική αμμουδιά του Ειρηνικού. Δεν πρόλαβε όμως να μπει στο δάσος, όταν ένας ιθαγενής του επιτέθηκε κραδαίνοντας ένα σφυρί και του συνέτριψε το κεφάλι. Τύλιξε το πτώμα του σε φοινικόφυλλα και το πέταξε σε μια γειτονική λιμνοθάλασσα.

Τον τόπο του φονικού επισκέφθηκε το 2002 ο Καναδός συγγραφέας Τσαρλς Μοντγκόμερι και τον βρήκε να έχει μετατραπεί σε τέμενος, όπου οι κάτοικοι πίστευαν ότι θεραπεύονται από κακές αρρώστιες και πνεύματα. «Μη φοβάσαι», του είπε μια γριά, «είμαστε χριστιανοί και δεν σκοτώνουμε πια τους λευκούς». Την εμπειρία του από τα νησιά του Ειρηνικού εξέδωσε τώρα σε βιβλίο με τίτλο The Shark God: Encounters with Myth and Magic in the South Pacific (Fourth Estate, 384 σελ. 18,99 στερλίνες). Κατ’ ουσίαν πρόκειται για μια τυπική, επιφανειακά ταξιδιωτική ιστορία, αλλά με περισσότερο σκοτεινή από ευχάριστη ανάγνωση. Η περιπλάνηση του Μοντγκόμερι στα νησιά Βανουάτου και Σολομώντα αποκαλύπτει, καθώς γράφει ο Κέβιν Ράσμπι στον «Γκάρντιαν», μια άλλη ιστορία από την σε κάποιους επιθυμητή· την ιστορία της καταστροφής που έφεραν οι χριστιανικοί μύθοι όταν επιβλήθηκαν στους τόπους αυτούς, από τους ιερωμένους της Αυτοκρατορίας (μεταξύ των οποίων και ο προπάππος του συγγραφέα). Εκεί κάτω, ανάμεσα στις ατόλες και τους ηφαιστειακούς κρατήρες, η ιστορία του Μεσσία και οι άλλες σχετικές εξερράγησαν σαν ατομικές βόμβες, συντρίβοντας τους εύθραυστους πολιτισμούς και γεννώντας νέες παραλλαγές, εν πολλοίς καταστροφικές.

Η περιπλάνηση ξεκινά στο Βανουάτου (πρώην Νέες Εβρίδες) και συνεχίζεται στα άλλα νησιά με σκοπό τη μελέτη της μαγείας και των μύθων των γηγενών· και την ανεύρεση του αντικειμενικού νοήματος των διαφόρων λαϊκών δοξασιών και ιστοριών.

Ο συγγραφέας παρέχει πλήθος τέτοιων ιστοριών έχοντας την ικανότητα να τις μεταφέρει στον αναγνώστη με τη σωστή γλώσσα που συγχωνεύει κάτι από επιστήμη και κάτι από παραμύθι.

Στα νησιά του Σολομώντα η πραγματικότητα αλλάζει γιατί εκεί τα όρια μεταξύ αντικειμενικού και μυθικού, ιδανικού και πραγματικού, είναι πολύ πιο δυσδιάκριτα και δύσβατα. Εκεί, ο συγγραφέας αναγκάζεται να αποζημιωθεί από τις φανταστικές του προκαταλήψεις για τα Νησιά των Νοτίων Θαλασσών και να αντιμετωπίσει μια πολύ πιο ωμή αλλά και επικίνδυνη πραγματικότητα. Πριν από την άφιξη των Ευρωπαίων, οι κάτοικοι των Νησιών του Σολομώντα είχαν μια σχετικά ήρεμη ζωή μεταξύ του κοινοτικού βίου και του εμπορίου, με κυνήγια κεφαλών σε ορισμένα τμήματα.

Τα κομμένα αυτά κεφάλια θεωρούνταν πως περιείχαν τη δύναμη της ζωής, το mana, και οι συγκεντρωμένες κεφαλές, καρφωμένες σε πασσάλους, είχαν μεγάλη σημασία στη θρησκευτική και κοινωνική ζωή. Η εθιμική τακτική όμως τούτη είναι που έδωσε στους ιεραποστόλους την αφορμή να επέμβουν και μετά την επέμβασή τους τα πράγματα δεν ήταν πια τα ίδια. Οταν το Βασιλικό Ναυτικό κατέστρεφε τους πασσάλους που είχαν θρησκευτική και κοινωνική λειτουργία, οι κάτοικοι του χωριού φρόντιζαν να τους αντικαταστήσουν με άλλα κομμένα κεφάλια από καινούργια κυνήγια.

Αλλού εφαρμόστηκε ο κεφαλικός φόρος και ο μόνος τρόπος που οι ιθαγενείς μπορούσαν να κερδίσουν χρήματα ήταν να δουλέψουν στις φυτείες, αυτό ακριβώς που επεδίωκε η αποικιοκρατική εξουσία (οι φυτείες που ήταν απαλλοτριωμένη γη, ανήκαν μόνο σε λευκούς). Οι φοροσυλλέκτες εισέπρατταν τον φόρο με κτηνώδη μέσα, μερικές φορές συντρίβοντας τις κεφαλές των ανθρώπων με τις λαβές των όπλων ή κρεμώντας τους.

Στα κενά που άφηνε η παλιά μυθολογική κοσμοαντίληψη παρεισέφρησε η Παλαιά Διαθήκη. Και σήμερα υπάρχουν άνθρωποι που ερμηνεύουν τις Δέκα Εντολές με έννοιες του παλιού κόσμου: «Μην κλέβεις γουρούνια και γυναίκες που δεν είναι δικά σου. Μη σκοτώνεις δίχως σοβαρό λόγο». Στα Νησιά της Νιου Τζιόρτζια ο Μοντγκόμερι συναντά την αποικιοποίηση του νου που την άρχισε η Αγγλικανική Εκκλησία, τη συνέχισαν οι αμερικανικές ιεραποστολές και που σήμερα καταφέρνει βαρύ πλήγμα στο φυσικό περιβάλλον. Οι ντόπιοι φύλαρχοι, προσειλκυσμένοι από τις εκκλησίες στη νοοτροπία του χρήματος, πουλούν τα παλιά δάση σε εταιρείες ξυλείας από τη Μαλαισία και την Κίνα. Η σημασία του τοπίου στην ανάπτυξη των μύθων είναι μεγάλη και ο αντίκτυπος βαθύς από την καταστροφή του φυσικού αυτού κόσμου στις καρδιές και το μυαλό των ιθαγενών.

Οταν ξεριζώνονται τα δέντρα στερεύουν και οι λιμνοθάλασσες. Στο άγριο αυτό περιβάλλον, όπου η ζωή συμπιέζεται μεταξύ των ζωντανών ηφαιστειακών κρατήρων που καπνίζουν και των τεράστιων κυμάτων του Ειρηνικού, οι άνθρωποι αρπάζονται για να σταθούν από όποια μυθική δύναμη μπορούν, κατασκευάζοντας σωτήριες σχεδίες από όσα πνευματικά συντρίμμια και απομεινάρια ο κόσμος σαν τη θάλασσα ξεβράζει στα ακρογιάλια τους.