«Γεια σας, έχετε καλέσει το κινητό της Αλισον και αυτή τη στιγμή μάλλον κάπου τρέχω σαν ακέφαλο κοτόπουλο, γι’ αυτό δεν μπορώ να σας απαντήσω. Αφήστε το μήνυμά σας και αν θέλω κάτι από εσάς ή εσείς κάτι από μένα, υπόσχομαι να σας τηλεφωνήσω κάποια στιγμή πριν από το έτος 2025».

Η ηχογραφημένη φωνή –δυναμική, κεφάτη, σπιντάτη– αποκαλύπτει αρκετά για την κάτοχο του κινητού τηλεφώνου· τον αυτοσαρκασμό της, το «μαύρο» χιούμορ της, την εκδηλωτικότητά της, το ότι δεν έχει καιρό για χάσιμο. Αφού πέφτω πάνω στο μήνυμα τρεις τέσσερις φορές, τελικά ακούω την Αλισον Λάπερ ζωντανά. Εχω ετοιμάσει κάμποσες ερωτήσεις, αλλά η υπόθεση με το «προβλητικό» έργο της Εύας Στεφανή στην Αrt Athina είναι πολύ «ζεστή» για να μην τη θέσω υπόψη μιας στρατευμένης δημιουργού που συνειδητά παίζει το παιχνίδι της πρόκλησης, όχι για να ανεβάσει τις μετοχές της στο χρηματιστήριο της μοντέρνας τέχνης, αλλά για να σπάσει τα ταμπού που σχετίζονται με την αναπηρία. «Τι ήταν ακριβώς το έργο;» με ρωτά. Και της περιγράφω. «Μα αυτό είναι καταπληκτικό», λέει γελώντας. Αλλά το γέλιο κόβεται όταν η κουβέντα φτάνει στην αστυνομική επέμβαση, τη σύλληψη, τη λογοκρισία. «Αν δεν σου αρέσει ένα έργο τέχνης, απλώς προχώρα παρακάτω. Εγώ πιστεύω ότι η προκλητικότητα είναι α-πα-ραί-τη-τη στην τέχνη. Κάποιες φορές πρέπει να κάνεις τον κόσμο να ξυπνά. Και τελικά από μια άποψη ζούμε σε συντηρητικούς καιρούς. Να σου δώσω ένα παράδειγμα; Αν εγώ ως καλλιτέχνης δώσω για μεγέθυνση σε ένα εργαστήριο μια φωτογραφία του ίδιου μου του γιου γυμνού για κάποιο έργο, πρώτον δεν θα την δεχθούν και δεύτερον θα με θεωρήσουν ύποπτη παιδοφιλίας!»

Αλισον Λάπερ, ετών 42. Στρατευμένη καλλιτέχνις, διάσημη ως μοντέλο του πιο αμφιλεγόμενου αγάλματος που εκτέθηκε ποτέ σε κοινή θέα στο Λονδίνο, ζωντανό παράδειγμα θριάμβου της θέλησης, σύμβολο μητρότητας και πρωταγωνίστρια ενός συγκλονιστικού ντοκιμαντέρ του BBC με θέμα αυτήν και το παιδί της, συγγραφέας, μαχόμενη υπερασπίστρια των ίσων ευκαιριών για τα άτομα με αναπηρίες και, αυτές τις μέρες, επίσημη προσκεκλημένη του Emotion, 1ου Διεθνούς Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ με θέμα την Αναπηρία, που οργανώνουν οι Γ.Γ. Επικοινωνίας και Ενημέρωσης σε συνεργασία με το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου, στο Μουσείο Μπενάκη της Πειραιώς (από τις 16 ώς τις 18 Ιουνίου).

Κάποτε η Αλισον Λάπερ δεν ήταν τίποτε από αυτά. Οταν γεννήθηκε, χωρίς χέρια και με ατροφικά πόδια, στο Burton-upon-Trent του Staffordshire στην Αγγλία, ήταν ένα «τρομακτικό πλάσμα» που οι γιατροί έκρυψαν από τη μητέρα του και οι νοσοκόμες τού έδωσαν λίγες μέρες ζωής. Για ολόκληρη την παιδική της ηλικία, ήταν ακόμη μια χαμένη ψυχή σε ιδρύματα, αποδέκτης άλλες φορές στοργής ή οίκτου και –τις περισσότερες– περιφρόνησης αλλά και κακοποιήσεων. Στο βιβλίο της αναφέρεται εκτενώς σ’ ένα κάθαρμα νοσοκόμο που διασκέδαζε παλεύοντας (στ’ αλήθεια) με την ίδια και τους ανάπηρους φίλους της ή τους εκτόξευε στην άλλη άκρη του δωματίου, σ’ έναν αυτοσχέδιο στόχο με μαξιλάρια. «Μερικές φορές πετύχαινε, άλλες όχι». Στα 19 της, ήταν ακόμη ένα κορίτσι από την επαρχία που μετακόμιζε στη μεγάλη πόλη –στο Λονδίνο– για να βρει τον εαυτό του και την ανεξαρτησία του. Ή μάλλον, όχι ακόμη ένα... Για τη Λάπερ, που στο μεταξύ είχε αρνηθεί κατηγορηματικά να βαδίσει στη ζωή με τεχνητά μέλη, και η παραμικρή καθημερινή δραστηριότητα ήταν ένας αγώνας.

Κι από εκεί άρχισαν όλα. Επιασε διαμέρισμα, έβγαλε δίπλωμα οδήγησης, γράφτηκε στη σχολή καλών τεχνών του Πανεπιστημίου του Μπράιτον («ήθελα να προχωρήσω από το στάδιο του ανάπηρου ανθρώπου που μπορεί να κρατά ένα πινέλο με το στόμα του»), ερωτεύτηκε, παντρεύτηκε, χώρισε, καθιερώθηκε ως καλλιτέχνης, έφαγε χαστούκια από τη ζωή αλλά στάθηκε όρθια, συμφιλιώθηκε με το σώμα της, έχτισε την αυτοπεποίθησή της κομματάκι κομματάκι και τελικά βρήκε την ευτυχία γεννώντας ένα υγιέστατο, αρτιμελές αγόρι, το οποίο μεγαλώνει μόνη της, αφού ο πατέρας δεν ήθελε καν να συζητήσει το ενδεχόμενο... Πριν απ’ αυτό είχε τέσσερις οδυνηρές αποβολές, όμως η πέμπτη εγκυμοσύνη εξελίχθηκε ομαλά και οι γιατροί έδιναν μόλις 5% να γεννηθεί το παιδί με αναπηρία.

Ο γιος της Πάρις, οκτώ ετών σήμερα, ήταν το φως που έδιωξε τις σκοτεινές στιγμές από τη ζωή της. «Παλιότερα υπήρχαν και τέτοιες... Είναι οι φορές που σκεφτόμουν όλα τα απλά, καθημερινά πράγματα που οι άλλοι άνθρωποι κάνουν χωρίς δεύτερη σκέψη, ενώ για μένα, ή για τους ανθρώπους με αναπηρία γενικά, είναι θεόρατα εμπόδια... Από το να βγεις για τα ψώνια σου μέχρι να κάνεις τσεκ-ιν σ’ ένα δωμάτιο ξενοδοχείου. Μην με παρεξηγείς, δεν είναι ότι δεν ήμουν χαρούμενη και τότε... Αλλά ίσως όχι πραγματικά ευτυχισμένη. Τώρα πια βρίσκομαι στην καλύτερη φάση της ζωής μου. Εχω τον γιο μου, ταξιδεύω σε όλο τον κόσμο, μιλάω για τα θέματα της αναπηρίας και πληρώνομαι γι’ αυτό! Οχι, σκοτεινές στιγμές δεν υπάρχουν πια».

Το κομβικό σημείο στην καλλιτεχνική –αλλά και προσωπική– διαδρομή της Λάπερ ήταν η στιγμή που, διαβάζοντας ένα βιβλίο, έπεσε πάνω σε μια φωτογραφία της Αφροδίτης της Μήλου. Στο βιβλίο της το περιγράφει σαν απότομο ξύπνημα, «για στάσου, είπα, αυτή είμαι εγώ!» Κι έτσι ξεκίνησε μια πορεία αυτογνωσίας μέσα από την τέχνη· χρησιμοποιώντας τη φωτογραφία και τη ζωγραφική, η Λάπερ καταπιάνεται με την αναπηρία και την ομορφιά, θέλοντας να δείξει ότι δεν είναι έννοιες ασύμβατες. Και απεικονίζει το γυμνό σώμα της με αμεσότητα... in your face· σαν να φωνάζει, στην πραγματικότητα, «δεν έχω τίποτα να κρύψω». «Αρκετό καιρό η αναπηρία έμεινε κρυμμένη», έχει πει. «Εγώ είμαι περήφανη για το σώμα μου. Το θεωρώ εξίσου όμορφο με της Ναόμι Κάμπελ». Στο έργο της δεσπόζουν τα ασπρόμαυρα αυτοπορτρέτα· σε μερικά όντως θυμίζει αρχαίο άγαλμα, με εξαίρεση τα κοντά, σχεδόν ξυρισμένα μαλλιά της· σε άλλα γυρίζει την πλάτη, σε άλλα μορφάζει, ουρλιάζει, δαγκώνει τον ώμο της.

Τη ρωτάω αν σκοπεύει να συνεχίσει να εξερευνά το ίδιο θέμα, με το σώμα της στο επίκεντρο. Η απάντηση είναι αφοπλιστική: «Οσο η κοινωνία μας θεωρεί όμορφο ό,τι παρουσιάζεται στην τηλεόραση και στα περιοδικά, εγώ θα συνεχίζω. Και δεν αναφέρομαι μόνο στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε την αναπηρία. Δες τι γίνεται με όλα αυτά τα κορίτσια που θέλουν να μοιάζουν σε μοντέλα και ηθοποιούς και λιμοκτονούν, πολλές φορές μέχρι θανάτου, μετατρέποντας το κορμί τους σε σκελετό. Το μήνυμα που θέλω να στείλω είναι ότι πρέπει να προσπαθούμε για το καλύτερο στη ζωή μας και να νιώθουμε καλά με τον εαυτό μας, ανάπηρο ή αρτιμελή, αντί να σπαταλιόμαστε προσπαθώντας να μοιάζουμε σε κάποιον άλλο. Τι νόημα έχει αυτό;»

Οκτώ μηνών έγκυος, η Λάπερ δέχθηκε να ποζάρει στον καλλιτέχνη Μαρκ Κουίν και την ομάδα του για ένα ρεαλιστικό, μαρμάρινο γλυπτό, ύψους τεσσάρων μέτρων και βάρους 13 τόνων. Η αρμόδια επιτροπή του δήμου του Λονδίνου το επέλεξε ως το πρώτο έργο που θα κάλυπτε, για 18 μήνες, την τέταρτη βάση της Πλατείας Τραφάλγκαρ, που παρέμενε κενή επί 150 χρόνια. Τα αποκαλυπτήρια προκάλεσαν πρωτοφανή διχασμό στον κόσμο της τέχνης και τα Μέσα· τα θετικά σχόλια εστιάζονταν στη γενναιότητα και τον συμβολισμό της επιλογής, ενώ τα αρνητικά έφταναν στα όρια της χυδαιότητας. Η ίδια η Λάπερ βρέθηκε να δίνει δεκάδες συνεντεύξεις, να γίνεται πρωτοσέλιδο και να δρέπει τους καρπούς της διασημότητάς της υπογράφοντας, μεταξύ άλλων, συμβόλαιο για βιβλίο. Τότε είχε παραδεχθεί ότι η πράξη της ήταν και οπορτουνιστική. Και σήμερα δεν το αρνείται. «Αισθανόμουν καλά με τον εαυτό μου, περίμενα το παιδί μου, ένιωθα ευτυχισμένη. Βρήκα εξαιρετικά τιμητική την πρόταση του Μαρκ Κουίν και ελκυστική την ιδέα ότι εκείνη η εξαιρετική περίοδος της ζωής μου θα αποτυπωνόταν σε ένα έργο τέχνης που θα έμενε για πάντα».

Και φυσικά δεν χαρίστηκε σε κανέναν από τους επικριτές, που έβρισκαν αδιανόητο το άγαλμα μιας ανάπηρης γυναίκας να συνυπάρχει (και, τελικά, να επισκιάζει) εκείνα των ηρώων της βρετανικής αυτοκρατορίας, στην πιο πολυσύχναστη πλατεία της πρωτεύουσάς της· τον Γεώργιο τον 4ο, τον Ναύαρχο Νέλσονα, τους στρατηγούς Χάβελοκ και Νάπιερ που κυρίευσαν τις Ινδίες... «Καιρός ήταν να αναγνωριστεί κάποιος που δεν είναι λευκός, άρρην, δολοφόνος», είχε πει. Της θυμίζω τη δήλωση εκείνη και της βάζω... δύσκολα: να περιγράψει τον εαυτό της με τρεις λέξεις. Χρειάζεται περισσότερες. «Είμαι απλά ένας άνθρωπος που προσπαθεί να φτιάξει τη ζωή του. Είμαι σίγουρα επίμονη. Και... pretty loud».

Αυτό που σε καμία περίπτωση δεν δέχεται, είναι ο χαρακτηρισμός της ηρωίδας – κι ας «έτυχε» να βραβευτεί πρόπερσι από τον οργανισμό Women’s World, ανάμεσα σε ξεχωριστές γυναίκες όπως η Μπεναζίρ Μπούτο, η Κατρίν Ντενέβ και η Μάργκαρετ Γκέρινγκ, υπόδειγμα αναδόχου μητέρας των Χωριών SOS. «Ο καθένας μας σ’ αυτή τη ζωή έχει τα δικά του προβλήματα, το δικό του βάρος να σηκώσει. Αν με ρωτήσεις όμως ποιους θεωρώ εγώ ήρωες, θα σου πω όλους αυτούς τους ανθρώπους που με βοήθησαν να βρω το δρόμο μου. Που ήταν κοντά μου να με σηκώσουν, κάθε φορά που έπεφτα». Ιnfo: www.ameamedia.gr/festival, www.alissonlapper.com

300 δηλώσεις συμμετοχής από 112 φεστιβάλ και 3.000 φορείς απ’ όλο τον κόσμο, 40 επιλεγμένες ταινίες, ένα μήνυμα: «Η διαφορετικότητα μάς ενώνει όλους». Το 1ο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ και Αναπηρία, που συνεχίζεται σήμερα και αύριο στο Μουσείο Μπενάκη της Πειραιώς, φιλοδοξεί να θεσμοθετηθεί ως μια μεγάλη κινηματογραφική γιορτή ευαισθητοποίησης για τα δικαιώματα των ανθρώπων με αναπηρία (10% του ελληνικού πληθυσμού!) και, όπως λέει η καλλιτεχνική διευθύντριά του, σκηνοθέτις Μαίρη Χατζημιχάλη - Παπαλιού, «να βοηθήσει την κοινωνία μας να αναπτύξει έναν γόνιμο διάλογο με αφετηρία των τέχνη, την κοινή γλώσσα όλων μας». Το Φεστιβάλ έχει χαρακτήρα διαγωνιστικό –η κριτική επιτροπή του θα απονείμει πέντε βραβεία των 20.000 ευρώ– και διοργανώνεται από τις Γενικές Γραμματείες Επικοινωνίας και Ενημέρωσης σε συνεργασία με το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου.