Του Δημητρη Ρηγοπουλου

Τη δεκαετία του ’80 ανέτελε στην Αθήνα το άστρο του Μπάμπη Βωβού. Ηταν η εποχή που η λεωφόρος Κηφισίας έμοιαζε σχεδόν με οποιοδήποτε άλλο μεγάλο δρόμο, αν εξαιρέσουμε την ελκυστική όχθη του Ψυχικού και της Φιλοθέης. Χρειάστηκαν λίγα χρόνια για να γίνει η Κηφισίας αυτό που είναι σήμερα, ο πιο μεγαλόσχημος εμπορικός δρόμος της πρωτεύουσας. Και η εταιρεία του μεγαλύτερου κατασκευαστή στον χώρο του real estate έβαλε τη σφραγίδα της ανεξίτηλα στη νέα φυσιογνωμία της λεωφόρου: με τον πρώτο «ουρανοξύστη» των βορείων προαστίων, το «Atrina Center» (1980), τα εμπορικά συγκροτήματα του «Agora» (1987) και του «Polis» (1995) και, πιο τελευταία, το σούπερ γκλάμορους «Monumental Plaza» (1999), ό,τι πιο φανταχτερό έχει να επιδείξει σήμερα η αθηναϊκή αγορά γραφείων.

Η αναγνωρίσιμη επιγραφή «babis vovos» που ξεπροβάλλει πάνω σε κάθε νέα κατασκευή της εταιρείας έγινε γρήγορα κόκκινο πανί. Οι αυτάρεσκες προσόψεις, η εμμονή στα ενιαία υαλοπετάσματα και η επαναλαμβανόμενη μορφολογία προκάλεσαν αντιπάθειες ανάμεσα σε πολλούς αρχιτέκτονες που έσπευδαν να υπογραμμίσουν ότι ο κ. Βωβός δεν είναι αρχιτέκτονας. Η απαξίωση των κτιρίων του έγινε ιδεολογικό ρεύμα: ό,τι ήταν Βωβός δεν ήταν αρχιτεκτονική και η Αθήνα εξελίσσεται σε «βωβούπολη».

Στην πραγματικότητα τα κτίρια του Βωβού εξυπηρέτησαν μία πραγματική ανάγκη: η νέα ευημερία της δεκαετίας του ‘80 και το σταδιακό άνοιγμα της ελληνικής αγοράς αποκάλυψαν ένα δραματικό έλλειμμα σε χώρους γραφείων. Το κέντρο της Αθήνας ήταν ήδη παλιό και ξεπερασμένο, οι μεγάλοι πελάτες αναζητούσαν καινούργια εικόνα, περισσότερο συμβατή με τις φαντασιώσεις της «Δυναστείας» και του «Ντάλλας». Ο Μπάμπης Βωβός και όχι μόνο (η εταιρεία του Ηλία Μπαρμπαλιά είχε το δικό της μερίδιο όπως και τα κτίρια του Ελληνοκύπριου αρχιτέκτονα Στέλιου Αγιοστρατίτη) συνέλαβε στον αέρα το συλλογικό αίτημα επινοώντας μία καινούργια Κηφισίας με αλαζονικά γυάλινα κτίρια σε παράταξη.

Η τυποποίηση της εταιρείας «Μπάμπης Βωβός - Διεθνής Τεχνική» σε συγκεκριμένου τύπου κτιριακή παραγωγή εκμηδένισε σταδιακά τα αρχιτεκτονικά της χαρακτηριστικά: τα πιο εμβληματικά κτίρια όπως το Atrina και το Αgora Center είχαν την υπογραφή του γνωστού αρχιτέκτονα Γιάννη Βικέλα. Αλλά δεν βοήθησε και η προσωποπαγής ταυτότητα του ομίλου: Ηταν πολιτική της εταιρείας να μην προβάλλονται τα ονόματα των αρχιτεκτόνων. Αντίθετα η υπογραφή «babis vovos» δεσπόζει σε όλα τα κτίρια που κατασκευάζει, ένα αναγνωρίσιμο brαnd name που δημιουργεί περισσότερους εχθρούς παρά φίλους. Επίσης, είναι γνωστό ότι το «μεγάλο αφεντικό» έχει την τελευταία λέξη. Αν η αρχιτεκτονική μελέτη δεν ικανοποιεί τον κ. Βωβό, επιστρέφεται πάραυτα.

Φυσικά, ο κ. Βωβός δεν πουλούσε, ούτε πουλάει, αρχιτεκτονική. Πουλάει κτίρια. Η στρατηγική του ομίλου έγκειται στη συνολική ανάπτυξη ακινήτων, από την απόκτηση της έκτασης και την κατασκευή του κτιρίου έως τη μίσθωση, την πώληση ή τη διακράτησή τους. Ο όμιλος είναι γνωστός για τις υπηρεσίες του «με το κλειδί στο χέρι» (turnkey), με χρόνους αποπεράτωσης των έργων που αγγίζουν τους 12 μήνες. Το μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο που κατασκευάζεται σήμερα στην Ελλάδα (στον Βοτανικό, δίπλα στο μελλοντικό γήπεδο του Παναθηναϊκού) θα είναι έτοιμο το 2009 ενώ μόλις ολοκληρώθηκαν οι εκσκαφές.

Το ερώτημα είναι: αρκούν το μέγεθος και η ταχύτητα για να συνεχίζει το στυλ Βωβός να δίνει τον τόνο στους δρόμους της Αθήνας; Κι ας προσθέσουμε ότι η Αθήνα του 2008 δεν είναι η Αθήνα του 1990. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες έδωσαν τη δυνατότητα σε κατασκευαστικές εταιρείες που εξειδικεύονται στα μεγάλα δημόσια έργα και στο real estate να «μεγαλώσουν» και να ισχυροποιήσουν τη θέση τους. Ταυτόχρονα, η ανάγκη για μεγάλες αναπτύξεις στον χώρο της κατανάλωσης και της ψυχαγωγίας αύξησαν την πίτα, τον κύκλο εργασιών. Ηδη πριν από τους Ολυμπιακούς είδαμε τα πρώτα κτίρια από μεγάλες υπογραφές, που έβαλαν την αρχιτεκτονική στο παιχνίδι των εντυπώσεων και του lifestyle: την έδρα της διοίκησης της Εθνικής Τράπεζας στην Αιόλου (αρχιτ. Μάριο Μπότα, Ρένα Σακελλαρίδου, Μόρφω Παπανικολάου, Μαρία Πολλάνη), τα γραφεία του Ομίλου Ιντεραμέρικαν στη λεωφόρο Συγγρού (αρχιτ. Δημήτρης Πορφύριος), το νέο κτίριο της Εθνικής Ασφαλιστικής, επίσης στη Συγγρού (Μάριο Μπότα, Ρένα Σακελλαρίδου, Μόρφω Παπανικολάου).

Η αρχιτεκτονική είχε το δικό της momentum και σήμερα πυκνώνουν οι ενδείξεις για ένα είδος μετάβασης από κάτι που ξέρουμε σε κάτι που ελπίζουμε. Συνοπτικά, ο κωδικός της μεταβατικής αυτής περιόδου θα μπορούσε να είναι «η αρχιτεκτονική μετράει». Ολο και συχνότερα εταιρείες που σχετίζονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο με την αγορά ακινήτων χτυπούν την πόρτα των αρχιτεκτόνων. Ακόμα και στα μούλτιπλεξ, στις υπεραγορές ηλεκτρονικών κι επίπλων, στα λεγόμενα «κουτιά» με τις, επί το πλείστον, διεκπεραιωτικές, προβλέψιμες προσόψεις, αναζητούνται αρχιτεκτονικές υπογραφές που θα κάνουν τη διαφορά.

Ο Χάρρυ Μπουγαδέλλης, από τους πρώτους αρχιτέκτονες που υπέγραψαν ένα επώνυμο «κουτί» (το κτίριο του «Factory Outlet» στο εμπορικό πάρκο του αεροδρομίου κλέβει τη ματιά των διερχομένων στην Αττική Οδό, με τις κυματοειδείς επιφάνειες από αλουμίνιο), πρόσφατα δέχθηκε μία νέα πρόταση: να προσδώσει αρχιτεκτονική ταυτότητα στα καταστήματα μεγάλης αλυσίδας παιχνιδιών. Το πρώτο θα είναι έτοιμο σε λίγους μήνες στην οδό Πειραιώς.

«Τα λεγόμενα “κουτιά”, τα μεγάλης κλίμακας κτίρια, δηλαδή, που προορίζονται να στεγάσουν αναγνωρίσιμα εμπορικά σήματα, είναι μία δύσκολη υπόθεση για τους αρχιτέκτονες, γιατί ακριβώς υπάρχει ένα πλήθος δεσμεύσεων που δεν αφήνει πολλά περιθώρια δημιουργικότητας στον αρχιτέκτονα». Αυτό αλλάζει. «Και η ιστορία του Factory Outlet και της αλυσίδας παιχνιδιών με πείθουν ότι ακόμα και για τα “κουτιά” υπάρχει η ανάγκη ενός νέου ήθους».

Το νέο ήθος ήρθε για να μείνει. «Οι εταιρείες, οι πελάτες έχουν αντιληφθεί ότι η καλή αρχιτεκτονική δημιουργεί υπεραξία. Και θέλουν κτίρια με προσωπικότητα. Ενα ουδέτερο αρχιτεκτονικά κτίριο μπορεί να κοστίζει λιγότερο, αλλά δεν είναι πια στη σφαίρα της επιθυμίας των μεγάλων πελατών. Ενα επαρκές αρχιτεκτονικά κτίριο προσφέρει και άλλα πλεονεκτήματα, πέρα από την αισθητική, που έχουν να κάνουν με τους σωστούς προσανατολισμούς, την εξοικονόμηση ενέργειας, την πυρασφάλεια», εξηγεί ο Χ. Μπουγαδέλλης.

Στους (συγκρατημένα) αισιόδοξους, και ο νέος αρχιτέκτονας Νικόλας Τραβασάρος. Η κοινοπραξία Σείριος Τεχνική Εμπορική Βιομηχανική Εκμετάλλευσης Σταθμών Αυτοκινήτων, συμφερόντων του Ομίλου Αττι-Κατ, που πλειοδότησε στον διαγωνισμό της Ολυμπιακά Ακίνητα για το κέντρο Ιστιοπλοΐας του Αγίου Κοσμά, απευθύνθηκε στο γραφείο που διατηρεί μαζί με τους συνεργάτες του («divercity»). Το έργο, το μεγαλύτερο σε εξέλιξη αυτή τη στιγμή στο παραλιακό μέτωπο, θα έχει την υπογραφή τους. «Και αυτό που συμβαίνει στον Αγιο Κοσμά, ότι δηλαδή η συγκεκριμένη κοινοπραξία αναζήτησε επώνυμη αρχιτεκτονική, αλλά και η περιρρέουσα ατμόσφαιρα, μας δείχνουν ότι διαμορφώνεται μία νέα αντίληψη σε σχέση με τη θέση της αρχιτεκτονικής», λέει ο κ. Τραβασάρος.

Πιστεύει κι αυτός ότι εδραιώνεται και στην Ελλάδα η κοινωνική συνθήκη που μετατοπίζει την αρχιτεκτονική από άχρηστη πολυτέλεια σε κοινωνικό αγαθό. Για όλους τους σωστούς και τους λάθος λόγους: «Η αρχιτεκτονική είναι και λίγο μόδα τα τελευταία χρόνια, ένα κομμάτι του lifestyle που δεν θα πρέπει να υποτιμάμε. Αν κάποιος κατασκευαστής δει κάποιο έργο μας σ’ ένα περιοδικό θα πάρει πολύ ευκολότερα τηλέφωνο. Ο κόσμος αρχίζει και εκτιμά την καλή αρχιτεκτονική». Ο κ. Τραβασάρος με εμπειρία και στον σχεδιασμό κατοικιών υποστηρίζει ότι η νέα αντίληψη διαχέεται και στη μικρότερη κλίμακα. «Εκεί που μέχρι πριν από λίγα χρόνια πολλές οικοδομές σχεδιάζονταν κυρίως από πολιτικούς μηχανικούς, σήμερα συναντάς εργολάβους που αναζητούν επώνυμο αρχιτέκτονα». Πράγματι, στην οδό Γενναδίου ανεγείρεται μία high tech πολυκατοικία που σχεδίασαν η Ρένα Σακελλαρίδου και η Μόρφω Παπανικολάου. Ο πελάτης απευθύνθηκε στις δύο Θεσσαλονικιές αρχιτεκτόνισσες όντας ενημερωμένος για τα πιο προβεβλημένα έργα τους στην Αθήνα.

Η αναβαθμισμένη θέση της αρχιτεκτονικής αποτυπώνεται πια και στον τρόπο με τον οποίο δουλεύουν σήμερα οι κατασκευαστικές και οι άλλες εταιρείες του real estate. Στη δεκαετία του ’90 το σημαντικό ήταν να διαθέτεις ένα καλό οικόπεδο σε προνομιούχο θέση. Σήμερα αυτό δεν φτάνει. Χρειάζεσαι και μία καλή αρχιτεκτονική υπογραφή. Συμφωνεί και ο αρχιτέκτονας Γιώργος Νικοκάβουρας που συνεργάζεται τα τελευταία χρόνια με την εταιρεία του κ. Βωβού: «Είναι αξιοσημείωτη η ιδιαίτερη προσοχή που επιδεικνύουν, τελευταία, οι πολυεθνικές εταιρείες στη φάση επιλογής των κτιρίων τους. Τα κτίρια προκύπτουν από αυστηρή επιλογή της αρχιτεκτονικής πρότασης (συμπεριλαμβανομένης και της διευθέτησης του λειτουργικού οργανογράμματος των εσωτερικών χώρων) η οποία εγκρίνεται και υλοποιείται σύμφωνα με τα εκάστοτε στάνταρ ώστε να αντανακλούν τις αξίες και την εργασιακή νοοτροπία της εταιρείας». Ναι, η αρχιτεκτονική αρχίζει να πουλάει.

Η Ρένα Σακελλαρίδου και η Μόρφω Παπανικολάου ήταν οι πρώτες που τόλμησαν να αναλάβουν να σχεδιάσουν ένα εμπορικό και επιχειρηματικό κέντρο (στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, στο αναπτυσσόμενο δυτικό τμήμα). Η εμπειρία ήταν ενθαρρυντική (η ανάθεση έγινε από την κατασκευαστική εταιρεία ΓΕΚ) και να που σήμερα είναι έτοιμες να αναλάβουν ένα παρόμοιο project. Πάντα στη Θεσσαλονίκη, στην οδό Μοναστηρίου, βάζουν την υπογραφή τους στο ήμισυ μιας σύνθετης ανάπτυξης (εμπόριο, κατοικία).

Δεν πρέπει να υπάρχει άλλο υπό κατασκευή κτίριο στην Ελλάδα σήμερα που να αποτυπώνει αυτό που προσπαθούμε να περιγράψουμε. Το μισό θα είναι «ανώνυμο», μια καθαρά εργολαβική ανάπτυξη, και το άλλο μισό θα έχει τη σφραγίδα της καλής αρχιτεκτονικής.

Θα περπατούσε μια τέτοια ιδέα πριν από πέντε ή δέκα χρόνια; «Οχι», είναι η απάντηση της Ρένας Σακελλαρίδου η οποία ανακεφαλαιώνει τη δική της εμπειρία: «Φαίνεται πως, σταδιακά, αυτό που στο εξωτερικό είναι ευρύτερα διαδεδομένο αρχίζει και εδώ να εμφανίζεται με κάποια συχνότητα. Διακρίνουμε την αρχή μιας τάσης; Ισως ναι, φυσικά με όλα τα αργά και βασανιστικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν την αρχιτεκτονική πραγματικότητα στη χώρα μας. Το ερώτημα είναι: αυτό που σήμερα διακρίνουμε ως τάση μπορεί να γίνει κυρίαρχο; Το σημείο καμπής, όπου μια υπάρχουσα τάση μεταβάλλεται σε κάτι άλλο, είναι συνήθως σύνθετο: ενεργούν πολλοί, καμιά φορά παράλληλοι ή και αντίρροποι παράγοντες, που αλληλεπιδρούν και μεταβάλλουν το υπάρχον. Πάντως, η συνειδητοποίηση της υπεραξίας της αρχιτεκτονικής από ευρύτερο φάσμα δυνητικών πελατών, καθώς και για μεγαλύτερη γκάμα χρήσεων (π.χ. διάχυση από την κατοικία υψηλού εισοδήματος, τα καταστήματα και τα ντιζάιν ξενοδοχεία στα κτίρια γραφείων και τα συγκροτήματα μεικτής χρήσης), είναι μάλλον κατ’ αρχήν προϊόν παιδείας και παράλληλα εκλέπτυνσης της αγοράς, απήχησης των εμβληματικών κτιρίων, ανοίγματος της συζήτησης περί την αρχιτεκτονική και ωριμότητας ίσως της κοινωνίας».