The Observer

Ο Φρόιντ κατόρθωσε να ταράξει τα θεμέλια ενός πολιτισμού που πίστευε πως στέρεα στεκόταν πάνω σε πήλινα πόδια, στον ευφημισμό και την υπεκφυγή. Φανταστικά εγκλήματα φώλιαζαν στην καρδιά και τον νου αξιοσέβαστων πολιτών, που όταν έσβηναν τα φώτα του εγώ, μετατρέπονταν σε μανιακούς και διεστραμμένους.

Ανάμεσα στην κληρονομιά που μας άφησε είναι και το Μουσείο Φρόιντ, μια άνετη βίλα στο βόρειο Λονδίνο, που έχει μεταμορφωθεί σε άσυλο κατάμεστο με εφιάλτες.

Πλησιάζοντάς το ο επισκέπτης ήδη νιώθει ένα δέος, βλέποντας επιγραφές που τον τρομάζουν. Περιέργεια ανάμικτη με φόβο είναι το κατάλληλο αίσθημα, το οποίο πρέπει να συνοδεύει τον θεατή που, αφού περάσει την είσοδο, αρχίζει να περιπλανιέται μέσα στις αίθουσες. «Παράνοια», είναι ο υποβλητικός τίτλος της έκθεσης αυτής που αποπειράται να χαρτογραφήσει τη σύγχρονη ασθένεια.

Μετά τις καταστροφές που ο άνθρωπος έχει επιφέρει στον φυσικό κόσμο μέσα στον οποίο ζει, αποτέλεσμα είναι ότι οι χειρότεροι εφιάλτες του, ότι δηλαδή είναι ένα είδος προς εξαφάνιση, παίρνουν πια σάρκα και οστά, αρχίζουν απειλητικά να ζωντανεύουν. Στο ενδιάμεσο, οι ηγέτες μας, όπως γράφει ο Πίτερ Κόνραντ στην «Ομπζέρβερ», μας κρατούν σε αναμονή. Πιο πρόθυμα υποστηρίζουμε έναν πόλεμο κατά της τρομοκρατίας αν εμείς οι ίδιοι νιώθουμε τρομοκρατημένοι.

Ο Σαλβαντόρ Νταλί, παρακινημένος ποιος ξέρει από ποιους προσωπικούς τους δαίμονες, εφηύρε την «κριτικοπαρανοϊκή μέθοδο» δημιουργίας τέχνης, η οποία, καθώς ο ίδιος έχει εξομολογηθεί, δεν έχει κανένα νόημα ή μήνυμα το οποίο τουλάχιστον ο ίδιος γνώριζε. Σήμερα, οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν στην έκθεση τούτη έχουν κάνει κάποια βήματα προς την ερμηνεία της μεθοδολογίας τούτης.

Τα εκθέματα είναι διασκορπισμένα μέσα στο μουσείο, μερικές φορές κρυμμένα ή ενσωματωμένα στα αντικείμενα και τα έπιπλα της έπαυλης που υπήρξε η κατοικία του Φρόιντ για ένα σύντομο χρονικό διάστημα αφότου εγκατέλειψε τη Βιέννη, έως τον θάνατό του το 1939. Το σπουδαστήριό του όπου ο καναπές ίσως θυμάται τις εξομολογήσεις εκείνων οι οποίοι είχαν ξαπλώσει επάνω του με τα μάτια ανοιχτά, μοιάζει να έχει καταληφθεί από τα γυάλινα φλαμίνγκο του Νάικ Σάβας που δένουν με τα ανατολίτικα χαλιά στο πάτωμα.

Στο ταβάνι του σπουδαστηρίου προβάλλεται ένα βίντεο του Σαντιάγκο Σέρα, το οποίο μοιάζει να διακωμωδεί την αστική εμπιστοσύνη και ασφάλεια· ένα τεράστιο χέρι τεντώνεται και σκίζει τον τοίχο της οροφής, μπαίνοντας απειλητικά μέσα στον χώρο. Στην κορυφή της σκάλας, δίχως να φαίνεται από τη βάση της, παραμονεύει ένας καθρέφτης (έργο του Χέλμουτ Λόερ), όπου ο επισκέπτης, στη θέση του ειδώλου του, όπως θα ήταν λογικό, βλέπει τη μορφή ενός ξένου που τον κοιτάζει δυσοίωνα. Η παράνοια κάνει ακριβώς αυτό, μας παρουσιάζει ένα άλλο πρόσωπο, σαν το οικείο μας να ήταν ψεύτικο.

Γενικότερα, η παράνοια είναι μια φανταστική κατάσταση, που μπορεί να έχει τη μορφή της μανιοκαταδίωξης ή της χίμαιρας μεγαλείου. Στη δεύτερη μορφή, μπορεί να πιστεύει κανείς ότι είναι ο Μεγάλος Ναπολέοντας ή σπουδαίος καλλιτέχνης. Και από αυτό δεν είναι άμοιροι μερικοί συμμετέχοντες στην έκθεση. Οι γεωπολιτικές αναστατώσεις έχουν επιφέρει μιας μορφής παράνοια; Αυτό θα πίστευε ο Φρόιντ. Το 1913, συνάντησε έναν ποιητή που πλανιόταν στους Δολομίτες ανίκανος να χαρεί την ομορφιά του φυσικού τοπίου γύρω του. Αυτή η διάθεση για τον Φρόιντ ήταν προμήνυμα. Ενα χρόνο αργότερα ξέσπασε ο πόλεμος, που κατέστρεψε τις ομορφιές του κόσμου.

Το βίντεο του Νταγκ Φισμπόουν, με τίτλο «Ο άσχημος Αμερικανός» είναι ένας κατάλογος από φρικωδίες που παρατίθεται πλάι στο κείμενο του Φρόιντ, για τα αρχαιολογικά στρώματα της Ρώμης· και την παρομοίωση του ψυχαναλυτή με αρχαιολόγο που ψάχνει τις αλήθειες θαμμένες κάτω από τα ερείπια των αρχαίων εποχών. Ο Φρόιντ θαύμαζε τον Αννίβα που αποστολή του είχε να λεηλατήσει τη Ρώμη και να συντρίψει την υπεροψία της· τούτο μοιάζει να θέλει να υπενθυμίσει το βίντεο του Φισμπόουν.

Ταξιδεύοντας για πρώτη φορά στην άλλη άκρη του Ατλαντικού το 1909, ο Φρόιντ κοίταξε την παρθένα και πουριτανική Αμερική και είπε στον Γιουνγκ: «Τους φέρνουμε την πανούκλα». Τούτο αλήθευσε στο εξής: η μανία της ψυχανάλυσης φόρτωσε τους Αμερικανούς με λογιών πλαστά και ψεύτικα σύνδρομα, από τα οποία νομίζουν ότι υποφέρουν. Από τούτη την άποψη ο Φρόιντ ήταν ο πρώτος που εισήγαγε τον κίνδυνο στα αμερικανικά εδάφη.