Του Γιαννη Μηλιου

ΙΣΤΟΡΙΑ. Η επιστημονική πρόσληψη της ιστορίας της ΕΔΑ αποτελεί ένα εξαιρετικά δύσκολο εγχείρημα. Στα 16 χρόνια της ύπαρξής της, η ΕΔΑ πέτυχε να ανασυγκροτήσει τον ΕΑΜογενή πολιτικό και ιδεολογικό χώρο μετά τη στρατιωτική ήττα του εμφυλίου, κατάφερε να αναδειχθεί αξιωματική αντιπολίτευση το 1958, εξαπλώθηκε οργανωτικά και έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη των μαζικών αγώνων για εκδημοκρατισμό της ελληνικής κοινωνίας, βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας των λαϊκών τάξεων, αναπροσανατολισμό της εξωτερικής πολιτικής πέρα από τα στεγανά του Ψυχρού Πολέμου, πολιτιστική αναγέννηση. Ομως, ταυτόχρονα η ΕΔΑ έγινε φορέας αντιφατικών πολιτικών στρατηγικών, στο εσωτερικό της συγχωνεύονταν πολλαπλές αντιθέσεις και εκφράζονταν οι «γραμμές» διαφορετικών πολιτικών κέντρων, η προγραμματική της στοχοθεσία δεν επέβαλε ποτέ τον «αμυντικό» και «μίνιμουμ» χαρακτήρα της πρώτης μετεμφυλιακής περιόδου, η θεωρητική της σκευή δεν απεγκλωβίστηκε από τα απολογητικά σχήματα περί «εξαρτημένης - υπανάπτυκτης - αστικοτσιφλικάδικης Ελλάδας», που εισήγαγε η υπό τον Ζαχαριάδη ηγεσία του ΚΚΕ από τη δεκαετία του 1930. Επίσης, η πολιτική και εκλογική της επιρροή συρρικνώθηκε αισθητά στα μέσα της δεκαετίας του 1960 προς όφελος της Ενωσης Κέντρου, παρά την εκπληκτική ανάπτυξη των κοινωνικών αγώνων.

Ο Τάσος Τρίκκας επεξεργάζεται έναν τεράστιο όγκο βιβλιογραφίας και αρχειακών πηγών, όχι απλώς για να μας δώσει μια ολοκληρωμένη εικόνα των γεγονότων (και των συζητήσεων) σε αναφορά με την ΕΔΑ, αλλά, κυρίως, για να ερμηνεύσει και να αποτιμήσει θεωρητικά και πολιτικά το φαινόμενο ΕΔΑ.

Από την ανάλυση αυτή προκύπτουν σημαντικά συμπεράσματα για την εξεταζόμενη περίοδο, αλλά και πολλά ερωτήματα για περαιτέρω έρευνα. Εδώ θα θίξω ένα μόνο ζήτημα, που ως αντικείμενο έρευνας διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο, καθώς ο συγγραφέας διαρκώς επανέρχεται στον χαρακτήρα της ΕΔΑ: Τι είναι η Αριστερά; Είναι κυρίως το πολιτικό πρόγραμμά της; Τα μέλη και οι ψηφοφόροι της, οι παραδόσεις και η ιστορία της; Η επαγγελία της κοινωνικής αλλαγής, ο σοσιαλισμός και ο κομμουνισμός;

Η ανάλυση του Τρίκκα μάς επιτρέπει να κατανοήσουμε ότι η Αριστερά είναι κυρίως μια δυναμική σχέση αμφισβήτησης της εκάστοτε υπαρκτής καπιταλιστικής πραγματικότητας, ως συνδυασμός οραματικών στόχων και μαζικής πολιτικής. Η Αριστερά χαρακτηρίζεται πρωτίστως από τη δραστικότητα της πολιτικής της στην εκάστοτε συγκυρία, και την ενεργή σύνδεση αυτής της πολιτικής με τους όποιους διακηρυσσόμενους στρατηγικούς στόχους.

Το κράτος των δεκαετιών 1950 και 1960 είχε «μετακινηθεί», λόγω του εμφυλίου πολέμου, από τον τυπικά «ουδέτερο - εθνικό» χαρακτήρα του: Διακρίνει τους πολίτες σε εθνικόφρονες και μη. Νόμοι έκτακτης ανάγκης και πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων πολιτικοποιούν και την τελευταία κρατική λειτουργία και μεταλλάσσουν τις υπέρτατες αρχές της αστικής ιδεολογίας και εξουσίας. Οι αριστεροί δεν μπορούν να ασκήσουν «οποίο επάγγελμα θέλουν», δεν προσλαμβάνονται στις δημόσιες υπηρεσίες.

Η συντριβή της Αριστεράς στον εμφύλιο επέτρεψε στο αστικό κράτος να ισχυρίζεται ότι η Αριστερά δεν εντάσσεται στο «εμείς», που «εκφράζει» το κράτος, στο έθνος. Οτι, αντίθετα, η Αριστερά ήταν «αντεθνική και ξενοκίνητη». Σ’ αυτόν τον κρατικό λόγο η Αριστερά αντιτάχθηκε, όπως όφειλε να κάνει. Μόνο που απάντησε αποκλειστικά μέσα στο τερέν του αντιπάλου, μέσα στο αντιθετικό ιδεολογικό ζεύγος εθνικές - αντεθνικές δυνάμεις. Δεν επιχείρησε να καταδείξει τις ταξικές αντιθέσεις, αλλά περιορίστηκε να αντιστρέψει το μύθο της κρατικής προπαγάνδας. Αντεθνική και ξενόδουλη είναι η ολιγαρχία και η Δεξιά που την εκπροσωπεί, ισχυρίστηκε.

Το ιδεολογικό αυτό πλαίσιο αναδείχτηκε σε σημαία της ΕΔΑ ολόκληρη τη μεταπολεμική περίοδο. Αρχικά επρόκειτο για στάση αμυντική. Καθώς όμως το λαϊκό κίνημα ανασυγκροτείται, στα τέλη της δεκαετίας του 1950, και μέχρι το πραξικόπημα του 1967, η ιδεολογία αυτή αποκτά επιθετικά χαρακτηριστικά. Διεκδικεί τη νομιμοποίηση της Αριστεράς σαν δύναμης κατεξοχήν εθνικής. Η ΕΔΑ όλη αυτή την περίοδο παραμένει δύναμη ριζικού μετασχηματισμού της κοινωνίας, γιατί αμφισβητεί την κυρίαρχη πολιτική στρατηγική της αστικής εξουσίας. Η ιδεολογία της φορτίζει τους λαϊκούς αγώνες, τροφοδοτείται όμως παράλληλα και από τον αυθόρμητο λαϊκό αντιιμπεριαλισμό. Ετσι, για μια μακριά περίοδο, η ΕΔΑ κατορθώνει να κινητοποιεί τις λαϊκές μάζες, να θέτει ανατρεπτικά για τη συνοχή του «κράτους των εθνικοφρόνων» πολιτικά αιτήματα, να κατακτά νίκες. Οπως εύστοχα συμπεραίνει ο συγγραφέας, «η ΕΔΑ είναι το κόμμα που συγκρούεται με την οργάνωση της εξουσίας». Αυτό σημαίνει ότι «το υπόρρητο αίτημα της ρήξης, για να κινηθεί η ιστορική διαδικασία προς τα εμπρός, προς την κατεύθυνση της υπέρβασης του καπιταλισμού, διαπερνά το κόμμα αυτό της Αριστεράς».

Εντούτοις, καθώς με την ανάπτυξη των κινημάτων και την πολιτική ενίσχυση του Κέντρου το «κράτος των εθνικοφρόνων» υποχωρεί, η ιδεολογική σκευή και η πολιτική στοχοθεσία της ΕΔΑ δεν της επιτρέπει να διατηρήσει την ανατρεπτική δυναμική της. Εγκλωβίζεται έτσι στην προοπτική του κυοφορούμενου (αστικού) κράτους «δικαίου» (η παγίωση του οποίου κατέστη δυνατή με τη μεταπολίτευση του 1974).

Καθώς το «κράτος των εθνικοφρόνων» αναγνωρίζεται σαν το κράτος της «ολιγαρχίας», η στοχοθεσία της Αριστεράς αυτοπεριορίζεται σ’ ένα κράτος «εθνικό δημοκρατικό» που θα εκφράζει όλες τις τάξεις εκτός από την ταυτισμένη με τα ξένα συμφέροντα (και τους έκτακτους νόμους) «ολιγαρχία». Οπως εύστοχα επισημαίνει ο συγγραφέας: «Οι αγώνες για τα λαϊκά προβλήματα, όταν δεν συνδέονται με την αντικαπιταλιστική προοπτική, εγκλείονται στον ορίζοντα του συστήματος».

Ο Τάσος Τρίκκας, πέρα από την πληρέστερη μέχρι σήμερα ιστορία της ΕΔΑ, μας παρέχει μια σημαντική πραγματεία για το χαρακτήρα της Αριστεράς (ιστορικής αλλά και σημερινής).

* Ο κ. Γιάννης Μηλιός είναι καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο ΕΜΠ.