Της Χρυσας Σπυροπουλου

Τ ο μυθιστόρημα της Τζωρτζ Ελιοτ (Αγγλία, 1819 - 1880) «Σίλας Μάρνερ» σημάδεψε πολλές γενιές Αγγλων μαθητών, καθώς υπήρξε επί σειρά ετών αναπόσπαστο κομμάτι της διδακτέας ύλης. Και δικαίως, αφού αυτό συμπυκνώνει αρετές στην πλοκή και στο ύφος. Οι περιγραφές των χώρων είναι εξαιρετικές, διεισδυτική η ψυχολογική εμβάθυνση στους χαρακτήρες, ενώ αποδίδονται με λεπτότητα και διακριτικότητα ηθικοί κώδικες και αξίες που επηρεάζουν τη ζωή και τον τρόπο σκέψης των ηρώων. Σ’ αυτό το μυθιστόρημα φαίνεται η απομάκρυνση της συγγραφέως από τον χριστιανισμό εφόσον ο ήρωάς της πέφτει θύμα της θρησκευτικής υποκρισίας και συνεχίζει να ζει σύμφωνα με τον προσωπικό του κώδικα αξιών, ο οποίος εμφορείται από το αίσθημα της αξιοπρέπειας, της προσφοράς, της αλληλεγγύης.

Ο πρωταγωνιστής, ο μοναχικός υφαντής Σίλας Μάρνερ, βρίσκει καταφύγιο σ’ ένα χωριό κατατρεγμένος από την αδικία και την προδοσία που συνάντησε στο φιλικό του περιβάλλον, στον τόπο καταγωγής του. Η απάτη του φίλου βρήκε υποστηρικτές στους κόλπους τής εκεί εκκλησίας και ο ευαίσθητος και πληγωμένος άντρας έφυγε μακριά από κάθε τι που τον ταπείνωνε. Η απογοήτευση που ένιωσε για τους ανθρώπους τον έκανε να κλειστεί στον εαυτό του, να απομονωθεί φοβισμένος στο σπιτικό του και στη δουλειά του, την υφαντική. Μολονότι δεν γνώριζε τους κώδικες επικοινωνίας με τους συμπολίτες του, είχε αναπτύξει σχέσεις στοργής με τα αντικείμενα, με απλά πράγματα που τον περιέβαλλαν, όπως η κανάτα που ακόμα κι όταν έσπασε, εκείνος συγκέντρωσε με προσοχή και ευλάβεια όλα τα κομμάτια και τα ένωσε για να του θυμίζουν το παρελθόν.

Το ίδιο έκανε και με τα χρήματα, τα οποία συγκέντρωνε από τη σκληρή δουλειά του. Τα φύλαγε όχι από τσιγγουνιά, αλλά επειδή τα έβλεπε ως τα τρόπαια της εργατικότητάς του. Κι όταν κάποιος του τα έκλεψε, η συντριβή που αισθάνθηκε ήταν μεγάλη, αν και λίγο αργότερα η απώλεια θα αντικαθίστατο από την παρουσία ενός αξιολάτρευτου προσώπου, τη θέση τους θα έπαιρνε κάτι πολυτιμότερο: ένα εγκαταλελειμμένο παιδί, ένα κορίτσι, θα βρισκόταν ένα κρύο χειμωνιάτικο βράδυ δίπλα στο τζάκι του και έκτοτε η ζωή του απόμακρου αλλά καθόλου ψυχρού υφαντή θα άλλαζε ριζικά. Η καθημερινότητά του αποκτά νόημα, ενώ η αφειδώλευτη αγάπη του προς το παιδί καλλιεργεί κλίμα εμπιστοσύνης και αμοιβαιότητας.

Η συγγραφέας διεισδύει και αναλύει με λεπτούς χειρισμούς τους χαρακτήρες της, καταφεύγοντας ορισμένες φορές σε λεπτομέρειες που αντί να κουράσουν, ρίχνουν περισσότερο φως στις συναισθηματικές τους διακυμάνσεις: «Μισούσε κάθε σκέψη για το παρελθόν. Τίποτα δεν του γεννούσε αγάπη και φιλία για τους ξένους ανάμεσα στους οποίους είχε βρεθεί. Και το μέλλον διαγραφόταν θεοσκότεινο, γιατί δεν υπήρχε κάποια Αθέατη Αγάπη να τον στέρξει. Οι σκέψεις του είχαν καθηλωθεί από την πλήρη σύγχυση. Το παλιό, στενό μονοπάτι τους ήταν κλειστό και τα συναισθήματά του φάνταζαν νεκρά από το δυνατό πλήγμα που είχαν υποστεί οι πιο ευαίσθητες χορδές του».

Το παιδί ξυπνά στον Μάρνερ τα ναρκωμένα συναισθήματά του. Τον φέρνει στο φως από το σκοτάδι της απομόνωσης και της μιζέριας στην οποία τον είχε καταδικάσει η μοναξιά. Τα κενά της ύπαρξής του τώρα γεμίζουν και βρίσκει το κουράγιο και τη δύναμη να αφοσιωθεί στην ανατροφή του παιδιού. Η υφαντική πια δεν είναι το μοναδικό καταφύγιό του. Οι αρχές που δίνει στην Ερπη, τη θετή του κόρη, μπορεί να μη στηρίζονται σε κάποιο θρησκευτικό δόγμα, είναι ωστόσο ουσιαστικές και ισχυρές.

Η Ελιοτ γνωρίζει πολύ καλά τον κόσμο της επαρχίας από τον οποίο προέρχεται, εκείνους που αγωνίζονται για να κερδίσουν τα προς το ζην, τις αντιπαλότητες των κλειστών κοινωνιών, την αδικία αλλά και τον φανατισμό και την υποκρισία που συναντώνται στις θρησκευτικές ομάδες. Η ίδια, εξάλλου, πολύ νωρίς –πρωτόγνωρο για γυναίκα του 19oυ αιώνα– τόλμησε να απορρίψει τον χριστιανισμό και να ασχοληθεί με το «αιρετικό» έργο του Ντ. Φ. Στράους, το οποίο μετέφρασε από τα γερμανικά, αλλά και του Φόιερμπαχ.

Οι καινούριες ιδέες στη φιλοσοφία όπως και στις επιστήμες –το 1859 είχε εκδοθεί το έργο του Δαρβίνου «Περί Καταγωγής των Ειδών»– την επηρέασαν βαθύτατα, επίδραση που δεν περνά απαρατήρητη από τα μυθιστορήματά της αλλά και από τα άρθρα της στον περιοδικό Τύπο.

Η Τζωρτζ Ελιοτ χάρη στην πυκνότητα του λόγου και τη μορφική τελειότητα έδωσε με τον «Σίλα Μάρνερ» ένα από τα καλύτερα έργα της, το οποίο παραμένει ως εκ τούτου κλασικό. Αξίζει να επαινεθεί η εξαιρετική απόδοση στη γλώσσα μας και το αξιόλογο Επίμετρο, που αναφέρεται στο έργο της συγγραφέως.