Του Δημητρη Ρηγοπουλου

Ούτε αμιγείς αρχαιολογικοί χώροι ούτε μόνο αστικά πάρκα. Μέσα στις πόλεις, σχεδόν σε κάθε ελληνική πόλη, επιβιώνουν τα πιο παράδοξα (και τα πιο γοητευτικά, τις περισσότερες φορές) αστικά «μεταίχμια»: κάποιο αρχαιολογικό λείψανο καταμεσής ενός άλσους, ένα μικρό ταφικό μνημείο το οποίο η συλλογική συνείδηση της τοπικής κοινωνίας το περνά από γενιά σε γενιά σαν «τ' αρχαία» ή κάτι σαν οικόπεδο με μια αιώνια χορταριασμένη ανασκαφή στο τέλος του επόμενου δρόμου.

Στην Αθήνα πέφτεις διαρκώς πάνω σε αρχαιότητες. Στον Εθνικό Κήπο, στο Ζάππειο, σε λόμπι ξενοδοχείων. Η διαφορά με άλλες πόλεις είναι ότι μεγάλοι ελεύθεροι χώροι της πόλης, όπως οι λόφοι Φιλοπάππου (Μουσών), Νυμφών και Πνύκας στην καρδιά της πρωτεύουσας ή η Ακαδημία Πλάτωνος διατηρούν μια διπλή ταυτότητα (και πάρκο και αρχαιολογικός χώρος) που μέχρι σήμερα δεν δημιουργούσε προβλήματα.

Με αιχμή του δόρατος την έντονη αντιπαλότητα που έχει προκύψει τους τελευταίους μήνες στον λόφο Φιλοπάππου ανάμεσα σε ομάδες κατοίκων και στους αρχαιολόγους, η Αθήνα βρίσκεται αντιμέτωπη μ' ένα νέο μεγάλο δίλημμα. Τα υπαρκτά ζητήματα προστασίας αρχαιολογικών χώρων που μπορεί να μην έχουν τη σημασία της Ακρόπολης, αλλά βρίσκονται κατά γενική ομολογία σε όχι ιδανική κατάσταση, συγκρούονται με την εκρηκτική ανάγκη της πόλης για ελεύθερους χώρους.

Η «προστασία» φέρνει συνήθως κάγκελα και απαγορεύσεις, ένα νέο, δηλαδή, καθεστώς που ανησυχεί τους περιοίκους, οι οποίοι αισθάνονται ότι απειλείται ένα πολύτιμο μέρος της καθημερινότητάς τους. Λίγο πριν τους Ολυμπιακούς Αγώνες έκλεισε για τους Αθηναίους ένα δημοφιλές «πέρασμα» πίσω από τους Στύλους του Ολυμπίου Διός, αρκετά στρέμματα οργιαστικού πρασίνου. Πριν από λίγους μήνες αποφασίστηκε η μετατροπή του Φιλοπάππου (και των όμορων λόφων Πνύκας και Νυμφών) σε οργανωμένο αρχαιολογικό χώρο. Κάγκελα και κλείσιμο μιας έκτασης 700 στρεμμάτων τις βραδινές ώρες.

Στην εκστρατεία κατά της απόφασης του υπουργείου Πολιτισμού πρωταγωνιστεί η Συντονιστική Επιτροπή του Φιλοπάππου, καρπός μιας πρώτης λαϊκής συνέλευσης τον Νοέμβριο του 2002, όταν άρχισαν τα έργα περίφραξης στο πλαίσιο της Ενοποίησης των Αρχαιολογικών Χώρων της Αθήνας. Για τους περιοίκους η περίφραξη σηματοδοτεί το συμβολικό τέλος στην ύπαρξη των τριών λόφων όπως τους ήξεραν μέχρι σήμερα: σαν έναν ενιαίο ελεύθερο χώρο πρασίνου στην καρδιά της πόλης. Ετσι προχώρησαν στο ξήλωμα σημαντικού τμήματος της περίφραξης, εδραιώνοντας μια μόνιμη εστία αντιπαράθεσης με την Α΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων του υπουργείου Πολιτισμού. Παράλληλα, προχώρησαν σε αίτηση ακύρωσης της υπουργικής απόφασης περί «οργανωμένου αρχαιολογικού χώρου» στο Συμβούλιο της Επικρατείας.

Οι αρχαιολόγοι της Α΄ Εφορείας από την πλευρά τους βιώνουν τους τελευταίους μήνες έναν ακήρυχτο πόλεμο. «Δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα χωρίς κάποιον πάνω από το κεφάλι μας, να βγάζει φωτογραφίες ή να τραβάει βίντεο», ακούμε μια αρχαιολόγο. Η κ. Ολγα Βογιατζόγλου, υπεύθυνη αρχαιολόγος της Α΄ ΕΠΚΑ για τους τρεις λόφους μαζί με την κ. Καλλιόπη Λαζαρίδου, μας λέει ότι δεν υπάρχει σήμερα κανένα κοινό σημείο επαφής ανάμεσα στις δύο πλευρές. Η ίδια θεωρεί ότι η ένταση συντηρείται χωρίς ουσιαστικό λόγο. «Δεν μπαίνει για πρώτη φορά περίφραξη στου Φιλοπάππου», επισημαίνει η κ. Βογιατζόγλου. «Αυτό που κάναμε ήταν να την ανανεώσουμε και να την επεκτείνουμε για να οριοθετήσουμε καλύτερα τον αρχαιολογικό χώρο. Αυτό γίνεται: επανάκτηση των ορίων του αρχαιολογικού χώρου, αισθητική και λειτουργική εξυγίανση, ένα νοικοκύρεμα, δηλαδή».

Οι κάτοικοι επιμένουν στο μπλογκ τους (filopappou.wordpress.com) ότι η περίφραξη είναι πιθανότατα προάγγελος της επιβολής εισόδου με εισιτήριο, κάτι που αρνείται πεισματικά η κ. Βογιατζόγλου. «Ποτέ δεν τέθηκε ούτε καν ως ενδεχόμενο κάτι τέτοιο. Ο χώρος θα είναι ανοιχτός και προσπελάσιμος καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας απ' όλους», καθησυχάζει. «Στην ουσία δεν αλλάζει τίποτα ουσιαστικό σε σχέση με την προηγούμενη κατάσταση, απλά θα υπάρχει έλεγχος για να μην οδηγηθούμε στην υποβάθμιση των τελευταίων δεκαετιών. Και τη νύχτα θα παραμένει κλειστός». Κι εδώ υπάρχει έντονη αντίδραση των περιοίκων. Αλλά η υπαγωγή των λόφων σε καθεστώς οργανωμένου αρχαιολογικού χώρου σημαίνει και την εφαρμογή συγκεκριμένου κανονισμού λειτουργίας. Στους οργανωμένους αρχαιολογικούς χώρους δεν επιτρέπεται να βγάλεις τον σκύλο σου βόλτα, δεν μπορείς να κάνεις ποδήλατο, δεν μπορείς να κάνεις πικ νικ, δεν μπορείς να παίξεις, αν είσαι παιδί ή λίγο μεγαλύτερος. Η κ. Βογιατζόγλου είναι πάλι καθησυχαστική. Δεν πρόκειται να αποστειρώσουν τους λόφους, αυτό είναι το νόημα όσων μας λέει. «Αλλά ξέρετε, έχουμε αιτήματα για ποδηλατάδες στους λόφους κι αυτό είναι ένα αίτημα που δεν μπορούμε να κάνουμε αποδεκτό. Επίσης, θέλουμε τη συνεργασία των ανθρώπων που έρχονται εδώ. Ζητάμε από τους ανθρώπους που βγάζουν τον σκύλο τους βόλτα να είναι λίγο πιο προσεκτικοί».

Εναν τρίτο δρόμο προτείνει ο νέος αρχαιολόγος Τάσος Σιδέρης, στη διπλωματική - μεταπτυχιακή του εργασία στο ΕΜΠ με τίτλο «Λόφοι Μουσών-Πνύκας-Νυμφών: μία θεώρηση για τη συνολική προστασία και ανάδειξή τους», και υπό την εποπτεία της αναπλ. καθηγήτριας Ελένης Μαΐστρου. Η εργασία παρουσιάστηκε πρόσφατα σε τριήμερο συνέδριο του ΤΕΕ (Τμήμα Κεντρικής Μακεδονίας) στη Θεσσαλονίκη και στηρίζεται σε δύο νέες λέξεις-κλειδιά: αυτοπροστασία και ευελιξία. Προτάσσεται, λοιπόν, ένα σύστημα αυτοπροστασίας του χώρου των τριών λόφων που αποσκοπεί στην ελεύθερη προσβασιμότητα όλο το εικοσιτετράωρο, με διακριτική περίφραξη στα ευάλωτα σημεία των ιστορικών καταλοίπων. Το σύστημα αυτό στηρίζεται σε δύο βασικά στοιχεία: α) στη βαθιά γνώση της ιστορίας των λόφων και των πολλαπλών αξιών τους και β) στη σχεδιασμένα επιμελημένη εικόνα τους ώστε, συν τοις άλλοις, να αποπνέουν τον σεβασμό.

Με τον τρόπο αυτό τα μνημεία θα αυτοπροστατεύονται, θα μπορεί δηλαδή να απουσιάζουν τα περιοριστικά μέτρα (ψηλά κιγκλιδώματα, αυστηρή φύλαξη), χωρίς να κινδυνεύουν από ανθρωπογενείς φθορές. Ενας ακόμα νεωτερισμός που προτείνεται αφορά στην ευελιξία στον σχεδιασμό τόσο σε θεωρητικό επίπεδο (επαναπροσέγγιση ενός θέματος) όσο και σε επίπεδο εφαρμογής. Η ευελιξία, πέραν του ότι εμπεριέχει την έννοια της αναστρεψιμότητας, μπορεί στα λειτουργικά θέματα να μετατρέπει τον σχεδιασμό προκειμένου να γίνει μια νέα έρευνα ή να αλλάξει μία διαδρομή για λόγους νέας προσέγγισης της ανάδειξης.

Η συγγραφέας Μαριάννα Κορομηλά ακούγεται πραγματικά θυμωμένη με όσα συμβαίνουν στην Αθήνα. Αποκαλεί τους αρχαιολόγους «φορμαλιστές». Με τα αρχαία στην πόλη γίνονται υπερπροστατευτικοί, όπως «είμαστε, σαν λαός, και με τα παιδιά μας». Ετσι κατέληξαν οι αρχαιότητες να απευθύνονται κατά κύριο λόγο στους τουρίστες, αποστειρωμένες με τον κόσμο αποξενωμένο, κλεισμένο στο σπίτι του.

«Δεν είναι δυνατον δημόσιοι χώροι της Αθήνας να κλείνουν, όπως συνέβη με το πέρασμα πίσω από τις Στήλες του Ολυμπίου Διός (επιμένει «οι Στήλες», όπως τις έλεγε ο παππούς της, γκάγκαρος Αθηναίος) ή αυτό που προσπαθούν τώρα στου Φιλοπάππου. Ξέρω ένα ζευγάρι που ξεκινάει κάθε πρωί από τη γειτονιά μου, το Παγκράτι, και βγάζουν τα σκυλιά τους βόλτα στην Πνύκα. Μια τεράστια, υπέροχη βόλτα που είναι η ζωή τους. Αλλά οι δημόσιοι χώροι ανήκουν σ' εμάς, ούτε στα Ιδρύματα ούτε στον Δήμο. Και οφείλουμε να αντιδράσουμε. Και, ξέρετε, αν οι λόφοι του Φιλοπάππου θεσμοθετηθούν ως οργανωμένοι αρχαιολογικοί χώροι, σημαίνει ότι θα πρέπει να τρέχουμε να τους προφτάσουμε ανοιχτούς σύμφωνα με τα ωράρια του υπουργείου Πολιτισμού. Είναι τεράστιο αυτό το θέμα. Είναι σαν να μου στερείς την πόλη μου! Τόσοι άνθρωποι στην Αθήνα και δεν έχουν πού να πάνε έξω από το σπίτι τους. Κυρίως οι ηλικιωμένοι και τα παιδιά. Φτάνει η ώρα να πάρεις σύνταξη και σε πιάνει τρέλα! Τα καφενεία εξαφανίστηκαν, πού θα πάει ο μεγάλος άνθρωπος; Και για τα παιδιά το ίδιο. Μόνο Ιντερνετ καφέ, παιχνίδι έξω μηδέν. Νομίζω θέλουν να μας στείλουν όλους στις χασαποταβέρνες!».

«Η βόλτα από το σπίτι μου μέχρι τις Στήλες είναι ένας περίπατος σε μια αλλοτινή όαση, που θεοί και δαίνομες βάλθηκαν να τη μετατρέψουν σε έρημο. Η υποβάθμιση του περιβάλλοντος είναι κάθε μέρα και πιο ορατή, μολονότι κανείς δεν τη βλέπει. Οι αρχαιότητες πίσω από κάγκελα κατάντησαν αξιοθέατες κι επισκέψιμες αποκλειστικά για τουρίστες. Εμείς αποκομμένοι από τα λιθάρια του παρελθόντος. Μόνον στα σχολικά βιβλία διαβάζουμε την περιβόητη συνέχεια. Οι άπονοι άρχοντες του υπουργείου Πολιτισμού έκαναν και περίφραξη του χώρου πίσω από τον ναό του Διός, κι έτσι στερήθηκαν οι περίοικοι μια κατάφυτη αλάνα χαρά Θεού. Μέχρι να γίνει η περίφραξη, έβλεπα νεαρές μητέρες με μωρά σε καροτσάκια, οικογένειες να λιάζονται τις χειμωνιάτικες Κυριακές, ηλικιωμένες γυναίκες να μαζεύουν σαλιγκάρια μετά τη βροχή. Επιασα κουβέντα με μια Κρητικιά, μέτοικο σε πολυκατοικία του Μετς. Ηρθε για να φυλάει τα εγγόνια, μαθητούδια του Δημοτικού, οι γονείς γυρνούν αργά από τη δουλειά τους, ποιος να τα κοιτάξει, τους μαγείρευε κιόλας – αλλά “δεν τρώνε τους κοχλιούς, να σε χαρώ · τους κάμω μπουμπουριστούς, μα δεν τους θέλουνε”. Εχασε κι αυτή η ξένη τη διασκέδαση που της προσέφερε έως προχθές η αλάνα με τις σκόρπιες αρχαιότητες. Κλείνει από παντού η πρωτεύουσα και μας αφήνει απέξω».

Μαριαννα Κορομηλα - «Μαρία των Μογγόλων» / εκδόσεις Πατάκη