Ταλέντο είναι η ορμή και η λαχτάρα

Για μένα αξία έχει αυτό που κάνω κάπως να αντέχει τις εισβολές του καινούργιου, λέει ο ζωγράφος Μάκης Θεοφυλακτόπουλος

Του Δημητρη Ρηγοπουλου

Στον καινούργιο «Ζόναρ'ς» τα γκαρσόνια μιλάνε στον Μάκη Θεοφυλακτόπουλο σαν να τον ξέρουν από χρόνια. «Από την πρώτη μέρα κάθε πρωί είμαι εδώ. Με μάθανε!». Οχι, δεν κάνει απιστίες στο κολωνακιώτικο στέκι του, εκεί εξακολουθεί και πίνει τον πρώτο καφέ της ημέρας. Ο Μάκης Θεοφυλακτόπουλος ρουφάει τις αθηναϊκές του ημέρες σαν να μην υπάρχει αύριο. Θα σηκωθεί στις πέντε τα χαράματα, μέχρι τις επτά θα είναι στο κέντρο. Δεν τη χορταίνει την Αθήνα και τη ζωή της, αυτός είναι ο τόπος που γεννήθηκε και αγαπάει. Δεκαεπτά χρόνια καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών της Θεσσαλονίκης ήταν πολλά. Εδώ είναι οι φίλοι του, η γυναίκα του, τα παιδιά του, το εγγόνι του, οι θρίαμβοι, οι μεγάλες νίκες και οι μεγάλες ήττες. Ανταποδίδει τη ζεστή καλημέρα του σερβιτόρου κι εσύ ανακαλύπτεις το υπόγειο νήμα που τον συνδέει με το χθες, με την ακατανόμητη εκείνη λαχτάρα για ζωή. Μία λαχτάρα που έγινε ζωγραφική, σπουδαία ζωγραφική, δικιά του, αταξινόμητη και μοναδική, μία λαχτάρα που τον έσπρωξε στα άκρα, στις όχθες της παραδρομής χωρίς, ευτυχώς, να τον ξεστρατίσουν. Και τώρα, ένα θεαματικό comeback, μία μεγάλη έκθεση στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης «Ιλεάνα Τούντα» (Αρματωλών και Κλεφτών 47, μέχρι τις 12/01) με τις ίδιες φιγούρες, τα ανθρώπινα περιγράμματα, τις οικείες αβύσσους που είναι τόσο δικές του και τόσο δικές μας.

- Πώς ήταν αυτά τα 17 χρόνια στη Θεσσαλονίκη;

- Πολύ καλά. Είχα την τύχη να βρεθώ πολύ κοντά στα παιδιά. Ξέρεις όταν είσαι στη Σχολή Καλών Τεχνών βρίσκεσαι πολύ κοντά στους φοιτητές σου. Επικίνδυνα κοντά, ακουμπιόμαστε. Μπαίνεις στα ψυχολογικά του άλλου· δεν είναι Νομική. Και ισχύει ό,τι συμβαίνει και στη ζωή: ό,τι δίνεις παίρνεις. Από την άλλη, τα 16-17 χρόνια είναι πολλά. Στο τέλος ήθελα να ασχοληθώ λίγο και με τον εαυτό μου.

- Πηγαίνοντας στη Θεσσαλονίκη, υπήρχε η ανάγκη να βρεθείτε σ' ένα τέτοιο περιβάλλον;

- Ναι, υπήρχε. Και ξέρεις, την επηρέαζε αυτήν την ανάγκη μία διάθεση για τα κοριτσόπουλα. Δεν ντρέπομαι να το πω, γιατί ποτέ δεν ζόρισα τα πράγματα. Αλλά, καταλαβαίνεις, να πηγαίνεις σ' ένα χώρο με τόσα αρσενικά κι άλλα τόσα θηλυκά, και να έχεις μία προτίμηση προς τα θηλυκά, υπάρχει ένας ενθουσιασμός. Είχα τη μηχανή ακόμα, λιγότερα κιλά, γινόταν πλάκα. Δεν ήταν κακό. Και μην ξεχνάμε ότι όλη αυτή η ιστορία δίνει ώθηση στα πάντα, ας μην ξεγελιόμαστε. Το κρίμα είναι όταν χάνεται.

Πάντα υπάρχει αγωνία

- Βλέποντας τους πίνακες της καινούργιας σας έκθεσης διακρίνει κανείς ακόμα περισσότερη ελευθερία.

- Χαίρομαι που το ακούω. Αισθάνομαι κι εγώ πιο απελευθερωμένος. Σε σχέση με την τελευταία δουλειά, πέντε χρόνια πίσω. Αν και δεν μου αρέσει να τις συγκρίνω γιατί εκείνη η έκθεση ήταν και μικρή σε κλίμακα και όχι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Μέσα μου την έχω σαν μια παρένθεση. Αλλά πηγαίνοντας ακόμα πιο πίσω, σε μία άλλη μεγάλη έκθεση που την υπογράφω και σήμερα, έχω την αίσθηση ότι με τα τωρινά έργα, έχω κερδίσει πόντους. Το λέω με βεβαιότητα. Και για να μην παρεξηγηθώ: έχω κερδίσει πόντους μέσα σ' αυτό που κάνω, μέσα στο δικό μου ζωγραφικό γονίδιο.

- Η ελευθερία είναι ένδειξη απουσίας άγχους;

- Αγωνία υπάρχει πάντα. Πάντα θέλεις μπροστά στο τελάρο σου να είσαι όσο πιο ελεύθερος γίνεται. Αλλά αυτό δεν είναι απόφαση. Η ελευθερία είναι μάχη. Δίνεις τη μάχη σου για όσο γίνεται μεγαλύτερη ελευθερία. Τώρα τι εννοούμε με τη λέξη «ελευθερία» είναι μεγάλη ιστορία. Ο κόσμος μπορεί να τη συγχέει με την ελεύθερη χειρονομία, με μία πινελιά στον αέρα. Που δεν είναι καθόλου έτσι, κατά τη γνώμη μου. Μπορείς να «γράφεις» πολύ προσεκτικά, με πολλή σκέψη από πίσω, κι αυτό να συνιστά μία πολύ ελεύθερη πράξη. Και το αντίστροφο, φυσικά. Είχα μία μαθήτρια που μπορούσε να κάνει ό,τι καλύτερο για εκείνην αλλά με πολλές λεπτομέρειες. Την είχα δει να τρώει ψάρι και όταν άφηνε στην άκρη το κόκκαλο ήταν σαν το είχαν φάει πιράνχας. Ομως ήταν κάτι πολύ φυσικό για εκείνη. Πήγε λοιπόν σε κάποιο φροντιστήριο και την προέτρεπαν να «απελευθερωθεί». Η δικιά της ελευθερία ήταν ακριβώς αυτή η λεπτολογία. Δεν καταπιεζόταν, εκεί έβρισκε τον εαυτό της.

- Υπάρχει ένα μάθημα πίσω από αυτήν την εικόνα;

- Οταν χτίζεις μία εικόνα, το σημαντικό είναι πόσο έχει κοιτάξει μέσα του ο καλλιτέχνης, να βρει μέσα σε όλα αυτά που γίνονται κάτι που να τον αφορά πολύ περισσότερο από όλα τ' άλλα. Οσο πιο πολύ προσεγγίζει αυτό που τον αφορά σε όλο του τον εγκέφαλο και όχι σ' ένα μέρος του εγκεφάλου, τόσο πιο κοντά βρίσκεται σε αυτό που λέμε ελευθερία.

Κάθε μέρα περιπέτεια

- Στο διάστημα από τις προηγούμενες σας δουλειές μέχρι το σήμερα άλλαξε κάτι στο φόντο της ζωής σας που να επηρεάζει τη ζωγραφική σας;

- Η ελευθερία, όπως την περιγράψαμε νωρίτερα, ήταν η προϋπόθεση για να έχω την ορμή να δουλεύω μέσα σε λίγο πιο διαφοροποιημένες περιοχές· εκεί που κάποιος αρνείται βαθιά από μέσα του να επαναλάβει πράγματα, είτε επειδή αυτά τον κουράζουν, είτε γιατί δεν του δίνουν ορμή για δράση, είτε για να ανιχνεύσει άλλες διαστάσεις αυτού που κάνει. Για μένα αυτή η ορμή είναι το ταλέντο. Η μόνη βεβαιότητα που έχω για μένα είναι όταν σηκώνομαι το πρωί και προκύπτει αβίαστα η προτεραιότητά να φτιάξω πράγματα. Αυτό το ταλέντο μου φτάνει, αυτή η λαχτάρα!

- Τι επιθυμούσατε περισσότερο απ' όλα;

- Είχα μία προτεραιότητα από πάντα: να βρίσκω ένα κέφι για την καθημερινότητά μου. Ευχόμουν αυτό το κέφι να είναι η ζωγραφική, γιατί περνούσα καλύτερα. Ηθελα να περνάω καλά. Και το καλά το ταυτίζω με το «ελεύθερα». Ελεύθερα από σκοπιμότητες επαγγελματικές, από σκοπιμότητες άλλου τύπου. Η φιλοσοφική μου σημαία ήταν να μπορώ να έχω ανοιχτή περιπέτεια κάθε μέρα στη ζωή μου. Είναι μία άποψη που δεν την προτείνω αλλά είναι ο τρόπος μου. Σε όλη μου τη ζωή είχα την τύχη να μπορώ να το κάνω. Με κάποιο κόστος, φυσικά. Και, ίσως, οι άνθρωποι που βρέθηκαν γύρω μου να μην ήταν τόσο ευχαριστημένοι. Κάποιοι θα το μεταφράσουν όλο αυτό σαν ένα μεγάλο εγωισμό. Με τη διαφορά πως όταν αυτός ο μεγάλος εγωισμός είναι προϋπόθεση για να βγει κάτι καλό, τότε είναι ένας εγωισμός που θα ευχόταν κανείς να τον έχουν κι άλλοι.

- Και υπάρχουν πολλές ερμηνείες του «περνάω καλά».

- Ναι, γιατί υπάρχει και το περνάω καλά χωρίς την ανάγκη για επικοινωνία. Ενα «περνάω καλά» λίγο «κεκλεισμένων των θυρών». Αλλά το δικό μου «περνάω καλά» βγαίνει προς τους άλλους. Από αυτήν την άποψη, διαφέρει με αυτό που λέμε «θα τη βρω». Στο βάθος δεν περνάς καλάς. Αν ο τρόπος που τη βρίσκεις δεν έχει σχέση με τον άλλον.

Σημασία έχει το αποτέλεσμα

- Στα χρόνια της δικής σας μαθητείας, πόσο εύκολο ήταν να ισορροπήσεις ανάμεσα στη τεχνική και στην εσωτερική φλόγα;

- Ως εικοσάρηδες είχαμε την ανάγκη να μάθουμε τη γλώσσα. Χωρίς τη γλώσσα δεν μπορείς να φτιάξεις μία φράση που να την καταλαβαίνει ο άλλος. Ταυτόχρονα ψάχναμε να βρούμε και τι μας άρεσε. Και λίγο γραμματική και λίγο αυθαιρεσία, και αποδράσεις από τη γραμματική. Ενας σημαντικός καλλιτέχνης, όταν τον ρωτήσαν για την πειθαρχία, είχε πει ότι χωρίς πειθαρχία δεν γίνεται, με την εξης διαφορά: τα πραγματικά ταλέντα συνειδητοποιούν από μόνα τους την ανάγκη της πειθαρχίας, δεν τους την επιβάλλει κανείς.

- Η εμμονή σε θέματα και μορφές να μας κάνει να πιστέψουμε ότι η ζωγραφική είναι ένα αδιάκοπο σκάψιμο στο ίδιο πηγάδι;

- Αυτή η διαδικασία για να γίνει κάτι, να γίνει εικόνα, έχει διαφορετικούς τρόπους. Αλλοι δουλεύουν περισσότερο παρορμητικά, άλλοι διανοητικά, άλλοι είναι οι «κολασμένοι» που λέμε, άλλοι είναι «κανονικοί» άνθρωποι. Αυτό που μετράει είναι το αποτέλεσμα.

- Κι εσάς κάποια στιγμή σας τοποθέτησαν στους κολασμένους...

- Αυτά είναι λίγο για να διασκεδάζουμε. Σημασία έχει στο τέλος, ανεξάρτητα απ' ό,τι έκανε ο καθένας στη ζωή του και πώς το έκανε, το αποτέλεσμα. Και πόσο αυτό το αποτέλεσμα, αντέχει. Για μένα αυτό έχει αξία: αυτό που κάνω κάπως να αντέχει στις εισβολές του καινούργιου. Ο Μπουζιάνης, για παράδειγμα, δεν έχει να φοβηθεί τίποτα μπροστά στις ορμές του νέου αίματος. Ενας Τζιακομέτι, επίσης. Ενα έργο που θα πεθάνει μετά τον δικό σου θάνατο, να ένα καλό έργο. Αν το δεις να σβήνει όσο ζεις, αυτό είναι κάτι άλλο.

- Σήμερα τι σας χαρίζει ορμή;

- Αυτό που γίνεται τώρα, αυτό που θα γίνει μετά, θα δω έναν παλιό μου μαθητή, σπουδαίο ταλέντο και καλό καλλιτέχνη σήμερα. Με τιμά το γεγονός ότι αυτός ο άνθρωπος θέλει να πιει καφέ εδώ, μαζί μου. Κάτι άλλο που είναι πολύ δυνατό είναι το εγγονάκι μου. Μεγάλο πράγμα, μεγάλη γεύση, πολύ βαθιά.

- Φθονήσατε ποτέ ήσυχες, τακτοποιημένες ζωές;

- Οχι, όχι καθόλου. Και οι καλλιτέχνες που μου αρέσουν είναι αυτοί που μου μοιάζουν, ζωές και έργο καλλιτεχνικό με ένταση.

- Είχατε ποτέ την αίσθηση ότι σας ακολουθεί ένας μύθος;

- Ναι, αλλά ο μύθος ήταν μεγαλύτερος απ' όσο φαινόταν. Αυτός ο μύθος, που λέμε, μπορεί να διευκόλυνε κάποια πράγματα, κυρίως το παιχνίδι μου με τις γυναίκες, γιατί δεν ήμουν και κανένας ωραίος. Το πρώτο λιθαράκι στον μύθο ήταν μία κριτική του Γιώργου Σαββίδη το 1964. Στην πρώτη μου έκθεση, φοιτητής ακόμα, ένας ύμνος, λίγο υπερβολικός, μεταξύ μας. Μετά λίγο τα γκομενικά, λίγο ο τζόγος... Αλλά αυτό που διαφοροποιεί το δικό μου μποέμικο στοιχείο με των άλλων είναι το εξής: συνήθως όσοι κάνουν μία ζωή σαν τη δική μου δεν είναι σπουδαίοι καλλιτέχνες. Οι καλοί είναι οι εξαιρέσεις. Εγώ έκανα μία τέτοια ζωή, λίγο παιχνιδιάρικη, αλλά πάνω απ' όλα ήμουν καλός καλλιτέχνης.

Ο άνθρωπος και το έργο

Η Τζούλια Τσακίρη, επικεφαλής των εκδόσεων «Το Ροδακιό» γράφει για τον Μάκη Θεοφυλακτόπουλο:

Ελλάδα. Εποχή. Οδηγώντας μοτοσικλέτα μπόρεσε ο Θεοφυλακτόπουλος στη δεκαετία του '60 να ξεφύγει από τους δασκάλους του και να περάσει σ' ένα δικό του ανθρωποκεντρικό κλίμα: άνθρωπος με μηχανή, με σκύλο καμιά φορά, δύο άνθρωποι, γυναίκα, άντρας σε πόρτα, σε κάθισμα, όρθιος, σπάνια σε τοπίο, ανφάς, προφίλ, ζευγάρι, σύμπλεγμα. Πολιτική και φύση ελληνική, μνημειακότητα, βιαιότητα, ανισότητα, δέος, τρυφερότητα γυναικείων ώμων, όλα αλέθονται στον μύλο του και χωνεύονται έχοντας επίγνωση της νεότερης παράδοσης και αναζητώντας την παράδοση ολοένα πιο βαθιά, πέρα από τον 20ό, πέρα κι από την Αναγέννηση, πίσω βαθιά, στα χρόνια όπου η τέχνη δεν είχε λόγο ύπαρξης έξω από τον άνθρωπο.

Σχέσεις. Διακρίσεις. Στην τωρινή έκθεση, πλάι στην αυστηρή ιερατικότητα και τη σκιερή προοπτική, βρίσκουμε περισσότερες από ποτέ εκρήξεις κεφιού, εικαστικού κεφιού και άνετης περιπλάνησης σε άλλα μικρά μονοπάτια. Λάδια σε χαρτί, σχέδια με κραγιόνια, χορογραφίες κίτρινου, φαιού και γαλάζιου. Η ωριμότητα δίνει δικαιώματα στον καλλιτέχνη και το όφελος είναι όλο για τον θεατή. Ελάχιστο κόκκινο μέσα στο βαθύ αυλάκι που χαράζει μια μορφή μέσα σε πολλαπλά διαβαθμισμένο μπλε, και η σχέση ολοκληρώνεται. Μελανές ανθρωπόμορφες χωροταξίες υλοποιούν τη ζητούμενη διάκριση από το πριν, το δικό του και της εποχής.

Μεγάλο χακί έργο. Θες να το ξεχωρίσεις γιατί εκεί το ανθρώπινο σχήμα έσβησε, μα το υλικό που αναδεύεται σαν υγρή αμμολάσπη ανακαλεί μια παρουσία, τρέμει όλο από ψυχή.

Γυναικεία φιγούρα σε χαρτί. Φέρνει όλη τη θλίψη και τη συσπείρωση, αλλά και τη γονιμότητα του θηλυκού, μοιάζει αρχαίο θραύσμα ή γύψινο πρόπλασμα ή μισοσβησμένη παλιά φωτογραφία από το Μέτωπο.

Καψίματα. Καμένο χαρτί στο μάτι της κουζίνας, πάτος από σπασμένο κανάτι και γύρω οι φιγούρες: διαστημικές ή των σπηλαίων;