|
ΖΚΜ: στο λαβύρινθο εικόνων και ήχων
Μέρος του πολιτισμού η τεχνολογία, λέει ο διευθυντής του πρωτοπόρου Κέντρου Τέχνης και Τεχνολογίας των Μέσων της Καρλσρούης
Του Κωστα Θ. Καλφοπουλου
Στην κεντρική είσοδο του κτιρίου ένας προβολέας ρίχνει το φως του στον ανύποπτο επισκέπτη, που παγιδεύεται στον φωτεινό κύκλο του, ενώ μία φωνή ακούγεται στα αγγλικά, όπως στις αστυνομικές ταινίες: «Προσοχή, είστε υπό παρακολούθηση! Σας παρατηρούμε, πρέπει να γνωρίζετε ότι βρίσκεστε υπό επιτήρηση. Μην απομακρύνεστε από το σημείο που σάς έχουμε εντοπίσει». Ο αρχικός αιφνιδιασμός, που στα παιδιά προκαλεί γέλια και τα κάνει να αρχίζουν τα παιγνίδια με τον προβολέα, μετριάζεται από το σκηνικό, στο οποίο κυριαρχούν κατασκευές από μέταλλο και γυαλί. Ο επισκέπτης βρίσκεται ανάμεσα στο βιβλιοπωλείο του Κέντρου για την Τέχνη και τις Τεχνολογίες των Μέσων (ΖΚΜ) και το εστιατόριο. Λίγα βήματα πιο κάτω, ένα μόνιτορ προβάλλει συνεχώς πλάνα από τις τουαλέτες του ΖΚΜ, μέρος του έργου του Γιόνας Ντάλμπεργκ, «Περιοχές Ασφαλείας Νο 7» (2001), ο οποίος έχει εγκαταστήσει εκεί μινιατούρες αποχωρητηρίων, που εποπτεύονται από μία κάμερα κλειστού κυκλώματος: η επανασκηνοθεσία της απόλυτης επιτήρησης των πιο ιδιωτικών στιγμών του ατόμου, σε ένα ηλεκτρονικό Panoptikum, που συμπυκνώνει και ταυτόχρονα κορυφώνει δραματικά, τη φιλοσοφία του Μπένθαμ. Το ΖΚΜ εορτάζει τα γενέθλιά του, δέκα χρόνια αφ ότου δημιουργήθηκε, καθιστώντας την Καρλσρούη ευρωπαϊκό κέντρο του σύγχρονου πολιτισμού, όπως αυτός αναπτύσσεται ραγδαία μέσα από τις τεχνολογικές εξελίξεις στην εικόνα και τον ήχο. Στο γειτονικό κτίριο, η Ανωτάτη Σχολή των Τεχνών, κατά πέντε χρόνια αρχαιότερη, εορτάζει και αυτή, με οικοδεσπότη τον Πέτερ Σλότερνταϊκ. Ενα μικρό αφιέρωμα στα δύο σημαντικά ιδρύματα, τα οποία φιλτράρουν ό,τι πιο δημιουργικό και πειραματικό έχουν να παρουσιάσουν οι τέχνες και η τεχνολογία τον 21ο αιώνα. Για την ιστορία και τις δραστηριότητες του ΖΚΜ, που συνεργάζεται στενά με το Κέντρο Πομπιντού, το ΜΟΜΑ της Νέας Υόρκης και το Μοντέρνο Μουσείο της Στοκχόλμης, μιλήσαμε με τον διευθυντή του, τον Πέτερ Βάιμπελ. Κύριε Βάιμπελ, το ΖΚΜ έχει κανείς την αίσθηση ότι δεν είναι τόσο μεγάλο και τόσο γνωστό όσο το Κέντρο Πομπιντού στο Παρίσι, είναι όμως το ίδιο σημαντικό με αυτό. Υπάρχουν κοινά σημεία αναφοράς με το «Μπομπούρ»; Το μόνο που λείπει από το ΖΚΜ είναι το Παρίσι! Η σύγκριση πάντως είναι σωστή, για τον λόγο ότι υπάρχουν τέσσερα μουσεία σε αυτή την κατεύθυνση: το ΜΟΜΑ, στη Νέα Υόρκη, το Moderna Museet της Στοκχόλμης, δημιούργημα του σοσιαλδημοκράτη Πόντους Χούλτεν, του σημαντικότερου διευθυντή μουσείου, κατά τη γνώμη μου, το Κέντρο Πομπιντού και το ΖΚΜ. Ολα τα συνδέουν κοινοί προσανατολισμοί και στόχοι, μέσα από τη συνεργασία των ιδρυμάτων. Είμαστε το τέταρτο μέλος, που υπερβαίνουμε την παραδοσιακή, εκθεσιακή ιδιότητα των μουσείων, στη ζωγραφική, τη φωτογραφία και την αρχιτεκτονική, και μάλιστα πριν από το ΜΟΜΑ και το «Μπομπούρ». Η τέχνη σήμερα εμπεριέχει έναν ισχυρό τεχνολογικό παράγοντα, κάτι που δυσκολεύει τα σύγχρονα μουσεία να αναδείξουν. Αποτελούμε τρόπον τινά μία πρωτοποριακή μονάδα, που συλλέγει έργα, και ταυτόχρονα παρέχει στον καλλιτέχνη τα μέσα παραγωγής, ώστε να δημιουργήσει το έργο του. Στο «Μπομπούρ» μπορεί κανείς να επισκεφθεί μία έκθεση για τον Τεντέν ή για τα φλίπερ. Υπάρχει κάτι ανάλογο και στο ΖΚΜ; Εχουμε κι εμείς παρουσιάσει ανάλογες εκθέσεις. Διαθέτουμε αντίστοιχα τμήματα, κυρίως για τον ήχο και την εικόνα. Είμαστε στην εποχή της κινούμενης εικόνας, που «ξεπερνά» την παραδοσιακή ζωγραφική. Οι καλλιτέχνες σήμερα εργάζονται και με τον ήχο. Στο Μουσείο των Μήντια παρουσιάζουμε συχνά και τον κόσμο των ηλεκτρονικών παιγνιδιών, δείχνοντας όχι μόνο το έργο του καλλιτέχνη, αλλά και τον τρόπο που δουλεύει. Εγκυκλοπαιδισμός και τεχνολογία Το ΖΚΜ εορτάζει τα δέκα χρόνια από την ίδρυσή του. Ποιες είναι οι εκτιμήσεις και οι εμπειρίες σας κατά το διάστημα αυτό; Οταν ξεκινήσαμε το 1985, το Διαδίκτυο ήταν άγνωστο, το βίντεο και οι υπολογιστές στην αρχή της εξέλιξης. Σήμερα, πλέον, κάθε μεγάλη διεθνής έκθεση, όπως η Μπιενάλε της Βενετίας, φιλοξενεί τέτοια έργα. Αν η δεκαετία του 80 ήταν ακόμα η εποχή της ζωγραφικής, σήμερα έχουμε περάσει στην εποχή των μήντια, κάτι που εκμεταλλεύθηκε αρκούντως το ΖΚΜ, με μεγάλες εκθέσεις. Αυτό μας βοήθησε επί πλέον, ώστε να έχουμε άμεση συνεργασία με τις εκδόσεις του ΜΙΤ και να αποκτήσουμε μία συνολική εικόνα των εξελίξεων, από τη Βραζιλία μέχρι την Κορέα. Συμβάλαμε προς αυτή την κατεύθυνση με εκθέσεις, αλλά και υποτροφίες για νέους καλλιτέχνες, στο χώρο της φωτογραφίας, του βίντεο και των νέων μήντια και μπορούμε ακόμα περισσότερο να προσφέρουμε στον χώρο αυτό. Δεν γειτονεύετε μόνο με τον Πέτερ Σλότερνταϊκ, αλλά συνεργάζεστε στενά μαζί του. Τι συνδέει κατά βάση τις δύο επετείους και ποια είναι τα κοινά οράματα σας; Ο εμπνευστής και των δύο ιδρυμάτων ήταν ο Χάινριχ Κλοτς, ένας σημαντικός ιστορικός τέχνης, που στην αρχή διηύθυνε τα δύο συγκροτήματα, κάτι που στην πραγματικότητα είναι πολύ δύσκολο. Η ιδέα αυτή στηρίζεται ουσιαστικά στον Διαφωτισμό, είναι «παιδί» του Εγκυκλοπαιδισμού, της «Γαλλικής Εγκυκλοπαίδειας», αυτού του πολύτομου έργου που ξεπήδησε από τη Γαλλική Επανάσταση, με εικόνες από τις «χειρωνακτικές» δημιουργίες της εποχής, αυτού που αποκαλούμε artes mechanicae. Σήμερα, η ζωγραφική αποτελεί ακόμα την «υψηλή τέχνη», και οι μηχανικές - τεχνολογικές δημιουργίες αντιστοιχούν στην «τέχνη των μήντια». Ο Ντιντερό είχε πει, πως δεν μπορούμε να μιλάμε για κατάργηση των τάξεων, αν δεν καταργήσουμε πρώτα τον διαχωρισμό των τεχνών, αν δεν χειραφετηθούν οι «μηχανικές τέχνες». Αυτό δεν παραπέμπει ουσιαστικά και στην «διαμάχη» μεταξύ των πνευματικών και φυσικών επιστημών; Ακριβώς, κάτι που φυσικά απορρίπτουμε. Η τεχνολογία είναι αναπόσπαστο μέρος του πολιτισμού. Η φιλοσοφία μου στηρίζεται στον ρόλο που παίζει η τεχνολογία στην κοινωνία, και στον έλεγχο που μπορεί να ασκήσει πάνω στη Φύση, αλλά συμβάλλει και στον «εξανθρωπισμό» της, καθώς αποτελούσε τον «εχθρό» του ανθρώπου, στην προσπάθειά του να προστατευθεί, να διατραφεί και να μετακινηθεί. Αυτός ο «εξανθρωπισμός» εμπεριέχει και το ατομικό στοιχείο, που καταφεύγει σε προσωπικό επίπεδο στην τεχνολογία, στα κινητά, τους υπολογιστές κ.λπ., σε αντίθεση με την προηγούμενη μαζική χρήση των μήντια (ράδιο, τηλεόραση). Αυτά αποτελούν και βασικά θέματα για το ΖΚΜ, αλλά και βασική προϋπόθεση για τη χειραφέτηση των τεχνών. Το ΖΚΜ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην «υπερ-επιστημονικότητα» και το στοιχείο της κριτικής στην τέχνη και την τεχνολογία. Ο κίνδυνος να απορροφηθεί η κριτική μέσα από τη «μουσειοποίηση» και τη θεσμοποίηση θα μπορούσε να θεωρηθεί υπαρκτός; Αυτός ο κίνδυνος είναι στην πραγματικότητα μεγαλύτερος από το ενδεχόμενο που αναφέρεστε, που καταλήγει στην «παραγωγή πολιτισμού», ως στοιχείο της νεωτερικότητας, μέσα από τη θεσμοποίηση που εμπεριέχει κάθε έκθεση. Χρειάζεται να πάρουμε αποστάσεις από τη νεωτερικότητα, η δυσκολία έγκειται στο τι είναι σήμερα τέχνη, στον κατακερματισμό της, στη συσσώρευση της γνώσης κ.λπ. Η τέχνη πρέπει να υπερβεί τις ρίζες της, όταν οι Ελληνες διαχώριζαν τις «τέχνες» από τις «επιστήμες», σε μια νέα ιεραρχία των τεχνών, με στοιχεία χειραφέτησης και με νέες μορφές νομιμοποίησης, ώστε να δειχθεί ότι οι τέχνες, με αυτό το περιεχόμενο, είναι ισότιμες στον χώρο του πολιτισμού. Η τέχνη δεν πρέπει μόνο να αποκαθιστά, αλλά και να προξενεί ευφορία, ιδιαίτερα όσο απομακρύνεται από τη νεωτερικότητα. Ο καταναλωτής και ο πλάνης Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τα δέκα χρόνια λειτουργίας του ΖΚΜ, παρουσιάζετε την έκθεση «YOU_ser. Ο αιώνας του καταναλωτή». Πώς φαντάζεστε τη χειραφέτηση του καταναλωτή μέσα από μία τέτοια έκθεση και ποια μπορεί να είναι μια νέα καταναλωτική συνείδηση; Οταν παρατηρούμε ένα έργο τέχνης, βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ολοκληρωμένο έργο που επηρεάζει τη ματιά του παρατηρητή. Προσπαθούμε μέσα από την έκθεση να παρέχουμε τη δυνατότητα στον επισκέπτη, να διαχειριστεί ο ίδιος το υλικό που εκτίθεται, να γίνει τρόπον τινά ο επιμελητής της δικής του έκθεσης, συνδυάζοντας τον ρόλο του παρατηρητή με εκείνον του ερμηνευτή του έργου, είτε ως εικόνα είτε ως ήχο. Στο δεύτερο σκέλος της ερώτησης, αντιστρέφοντας την κλασική θέση του Μπένγιαμιν, για τον συγγραφέα ως παραγωγό, βάζοντας στη θέση του τον καταναλωτή, που ιστορικά προέρχεται από τον σκλάβο, τον εργάτη και τον πολίτη, με τα σύγχρονα χαρακτηριστικά της κατανάλωσης, της τεχνολογίας, της διαφήμισης και του Διαδικτύου. Η πατρίδα του καταναλωτή είναι ο τριτογενής τομέας, η παροχή υπηρεσιών, ο καταναλωτής είναι σήμερα το υποκείμενο της ιστορίας. Αυτό είναι το θέμα της έκθεσης, κι αυτή είναι η πρόκληση για το ΖΚΜ και για μένα προσωπικά. Μια τελευταία ερώτηση: συμμετείχατε σε μία εκδήλωση του ΖΚΜ με τίτλο «Διαβάζοντας την πόλη - Βιώνοντας την πόλη» και θέμα τον πλάνητα στον αστεακό χώρο. Η Καρλσρούη όμως δεν είναι μητρόπολη, όπως το Παρίσι, το Βερολίνο ή η Βιέννη. Πόσο εφαρμόσιμο είναι το «μοντέλο του πλάνητος» σε αυτή την πόλη; Η εκδήλωση στηρίζεται σε μία παλαιότερη έκθεση του ΖΚΜ, το 1992, με θέμα την αναγνωσιμότητα της πόλης, υποκαθιστώντας κάθε κτίριο με ένα γράμμα, με αναφορά στο Αμστερνταμ, το Μανχάτταν και την Καρλσρούη. Κάπου εκεί υπάρχει και ο Ιταλο Καλβίνο, με τις «Αόρατες πόλεις». Ο πλάνης του Μπωντλαίρ και του Μπένγιαμιν δεν υπάρχει στη μορφή που τον γνωρίσαμε. Σήμερα είναι «κυβερνοπλάνης» (cyberflneur), περιπλανάται στο λαβύρινθο του Διαδικτύου, με όλα τα συμπαρομαρτούντα (second life, cybersex, youtube κ.λπ.), αλλά και με διαφορετική «ψυχογεωγραφία», σε μία αέναη περιπλάνηση, όπου διαρκώς ανακαλύπτεις, όπως και σε μια άγνωστη πόλη, καινούργια πράγματα. Τέχνη και τρομοκρατία Μία ερώτηση, σχετικά με το «γερμανικό φθινόπωρο», τριάντα χρόνια μετά τα δραματικά γεγονότα του 1977: πώς εξηγείτε την «ποπ αισθητική» που περιβάλλει τη RAF, μέσα από το καλλιτεχνικό έργο και τις σχετικές εκθέσεις; Η RAF έχει δύο πλευρές: μία ιστορική-αφηγηματική και μία επιστημονική, ως κοινωνικό φαινόμενο. Οι εξελίξεις στηρίζονται στο γεγονός, ότι μετά τον Πόλεμο είχε απωθηθεί η βεβαρημένη ιστορική πραγματικότητα, η γερμανική διαμάχη ανάμεσα στο ναζισμό και τον αντιφασισμό. Ηταν η εξέγερση των παιδιών κατά των γονέων τους, με όλο αυτό τον εξτρεμισμό που ακολούθησε, αυτό που χαρακτηρίζουν ο Αντόρνο ή ο Μίτσερλιχ ως «πρόκληση αντίδρασης». Το αποτέλεσμα όμως ήταν ότι φτάσαμε σε ένα σημείο, όπου ούτε μπορούσε κανείς να ακούσει ούτε να πείσει, άρα δεν υπήρχε η ιστορική επεξεργασία, φτάσαμε στο «γερμανικό πένθος». Η μόνη που μπορούσε να αντιπαρατεθεί με τις μεθόδους της οργάνωσης, είναι η τέχνη, με τους δικούς της κανόνες, καθώς άγγιξε αυτά τα ταμπού. Η συζήτηση έχει στον πυρήνα της τη θέση του Αντόρνο «μετά το Αουσβιτς, δεν υπάρχει ποίηση», αλλά και την εικονοκεντρική προβληματική, που μπορεί να οδηγήσει βέβαια σε παραδοξότητες. Η κριτική μου στον Ρίχτερ («Κύκλος 18 Οκτωβρίου 1977») έγκειται στο ότι ο Ρίχτερ επεξεργάζεται τις φωτογραφίες για να αποδώσει τη δική του εκδοχή μέσω της κυρίαρχης εικόνας, σχεδόν ασχολίαστα, δείχνοντάς τα, κυρίως μέσω της «θολής εικόνας», που είναι ταυτόχρονα και η δική του οπτική στα πράγματα, δηλαδή κατά κάποιον τρόπο τηρώντας ίσες αποστάσεις. Και στις δύο όχθες της τέχνης Ο Πέτερ Βάιμπελ γεννήθηκε στην Οδησσό το 1944, και θεωρείται από τους σημαντικότερους σύγχρονους καλλιτέχνες, επιμελητές και θεωρητικούς της τέχνης στην Ευρώπη. Το καλλιτεχνικό του έργο περιστρέφεται γύρω από πειραματικές μορφής της τέχνης, σε εικαστικό, κινηματογραφικό και μηντιακό επίπεδο, με εμφανείς σημειολογικές και γλωσσολογικές επιρροές. Εκπρόσωπος της αυστριακής τάσης Wiener Aktionismus, επιχειρεί συστηματικά τον διάλογο και τον στοχασμό γύρω από τη γλώσσα και την τεχνική των μήντια (βίντεο, υπολογιστές, τηλεόραση). Εχει διδάξει ως καθηγητής για τις εφαρμοσμένες τέχνες στη Βιέννη, στο Χάλιφαξ (Καναδάς) και στη Ν. Υόρκη, ενώ διετέλεσε διευθυντής στο Ινστιτούτο Νέων Μήντια της Φρανκφούρτης. Επιμελητής πολυαρίθμων εκθέσεων, συμμετοχές στη Μπιενάλε της Βενετίας. Από το 1999 διευθύνει το ΖΚΜ στην Καρλσρούη. Ατομικές και ομαδικές εκθέσεις στην Ευρώπη και την Αμερική. Εχει εκδώσει έργα γύρω από τα μήντια και τις τέχνες («Κριτική της τέχνης και τέχνη της κριτικής», «Η ζωγραφική μεταξύ αναρχίας και έρευνας» κ.ά.).
|
Home page
