Συνέντευξη στον Ηλια Μαγκλινη

Λένε ότι οι Ιρλανδοί είναι οι «Ελληνες του Βορρά»: εξωστρεφείς, εκρηκτικοί, παραμυθάδες, με σχέση αγάπης και μίσους προς την οικογένεια, τη θρησκεία, την πατρίδα. Βεβαίως, υπάρχει μια υπερβολή σε αυτή την γενίκευση αλλά το «Ελληνες του Βορρά» δίνει ένα στίγμα που ξεφεύγει από το στενό πλαίσιο του ταμπεραμέντου και των ψυχολογικών συνδρόμων: αυτό της Ιστορίας. ’Η αλλιώς, πώς δύο μικρές χώρες στις δύο αντίθετες σχεδόν άκρες της Ευρώπης, πέρασαν έναν πολυτάραχο εικοστό αιώνα με μεγάλες περιόδους ιστορικής και πολιτικής κρίσης, πολέμων και εμφύλιων συγκρούσεων.

Ετσι, το μυθιστόρημα «Μακριά, πολύ μακριά» (εκδ. Πόλις) του Σεμπάστιαν Μπάρι είναι μεν ένα καθαρά «ιρλανδικό» μυθιστόρημα, μπορεί εύκολα όμως να αγγίξει έναν Ελληνα αναγνώστη (παρ’ ότι είναι μάλλον αστείο το 2007 να ψάχνουμε για τέτοιες ομοιότητες προκειμένου να μας συγκινήσει ένα ξένο μυθιστόρημα...). Θέμα του: πώς ένας 19χρονος Ιρλανδός, ο Ουίλι Νταν, βρίσκεται να πολεμάει στις τάξεις ενός στρατού που σκοτώνει τους συμπατριώτες του στους δρόμους του Δουβλίνου, οι οποίοι μάχονται για μιαν ανεξάρτητη Ιρλανδία. Για τον Ουίλι, είναι μια βάναυση μύηση στη ζωή, στην ενηλικίωση, που συνοδεύεται από μια σφοδρή και, όπως αποδεικνύεται, τραγική σύγκρουση με τον πιστό στην Βρετανία πατέρα του.

Το «Μακριά, πολύ μακριά» συνδυάζει τη συγκίνηση με το χιούμορ, την ωμότητα με τον λυρισμό, τον εσωτερικό πόλεμο ενός ανθρώπου με το σφαγείο της Ιστορίας – και τα παράδοξά της: ο Ουίλι είναι ένας από τους χιλιάδες στρατιώτες–φαντάσματα της Ιρλανδίας. Η εμβάπτισή τους στην κόλαση των χαρακωμάτων αποσιωπάται μετά το 1918 στην Ιρλανδία, θεωρούνται προδότες, μιάσματα. Ο Σεμπάστιαν Μπάρι δέχθηκε να απαντήσει σε μια σειρά ερωτημάτων με θέμα την Ιρλανδία του 1914 - 18, τη συλλογική και ατομική μνήμη, την ειρωνεία και την τραγωδία της Ιστορίας.

— Εχουν γραφεί άλλα μυθιστορήματα με το ίδιο θέμα; Θα λέγατε ότι, τελικά, είναι ένα πολιτικό μυθιστόρημα;

— Υπάρχει ένα ωραίο μυθιστόρημα της Τζένιφερ Τζόνστον, «Πόσα μίλια ακόμα μέχρι τη Βαβυλώνα», που κυκλοφόρησε τη δεκαετία του ’80. Σχεδόν τίποτε άλλο. Είναι ένα θέμα που θάφτηκε και ξεχάστηκε στην Ιρλανδία τη δεκαετία του ’20, όταν έγινε η ρήξη με την Αγγλία και ξεκίνησε η νέα ιστορία της ανεξάρτητης πλέον χώρας. Κι όμως, περίπου 200.000 Ιρλανδοί πολέμησαν, 50.000 σκοτώθηκαν και πολύ περισσότεροι τραυματίστηκαν. Αποτελεί μία ακόμα ειρωνική στιγμή της ιρλανδικής ιστορίας: επίσημα, η Ιρλανδία νίκησε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μα το γεγονός αφορούσε μια ελάχιστη μειοψηφία. Οι οικογένειες έπρεπε να πενθούν σιωπηλά και οι επόμενες γενιές αγνοούσαν ότι είχαν μέλη τους στον πόλεμο. Αυτό δημιούργησε χάσματα τα οποία οι οικογένειες, και κατ’ επέκταση η ίδια χώρα, έπρεπε να γεμίσουν κάποια στιγμή. Αυτό προσδίδει έναν πολιτικό χαρακτήρα στο βιβλίο, παρ’ όλο που το θέμα το οποίο πραγματεύεται αφορά την καρδιά και την ψυχή.

— Ποια ήταν η υποδοχή, η τύχη των βετεράνων όταν επέστρεψαν;

— Πολλοί αξιωματικοί εκδιώχθηκαν μαζί με τις οικογένειές τους τη δεκαετία του ’20. Η μεγάλη μάζα των απλών οπλιτών ήταν αναγκασμένη να κυκλοφορεί με το κεφάλι σκυμμένο. Κάποιοι έγιναν μέλη νέων επαναστατικών κινημάτων, άλλοι έπεσαν θύματα μιας οργάνωσης που λεγόταν Αντι-ιμπεριαλιστική Λίγκα, η οποία δολοφόνησε αρκετούς ανθρώπους επειδή φορούσαν στολή κατά τη διάρκεια του πολέμου. Με τις ταραχές στον Βορρά τη δεκαετία του ’70, η όλη ιστορία θάφτηκε ακόμα περισσότερο. Η στολή του Βρετανού στρατιώτη προκαλούσε στους Ιρλανδούς του Νότου συνειρμούς τους οποίους ήθελαν να ξεχάσουν. Στόχος μου ήταν να ταξιδέψω σε εκείνη την προϊστορία της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, όταν οι παππούδες μας γεννήθηκαν Βρετανοί σε μια βρετανική Ιρλανδία, κι επίσης να δω πώς ήταν τότε, χωρίς τη γνώση των ύστερων χρόνων. Αυτό συνιστά μια πρόκληση για έναν συγγραφέα, είναι όμως και μια περιπέτεια.

— Στο βιβλίο βλέπουμε τους Ιρλανδούς να αντιμετωπίζονται υποτιμητικά από τους Βρετανούς...

— Κατά τον 19ο αι., το ένα τρίτο του βρετανικού στρατού αποτελούνταν από Ιρλανδούς. Στον Πόλεμο της Κριμαίας, οι πρώτοι πέντε Σταυροί της Βικτωρίας κερδήθηκαν από Ιρλανδούς. Ακόμα και στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν στρατιώτες από το Ολστερ πήραν μέρος στη μάχη του Σομ, όπου 2.000 από αυτούς σκοτώθηκαν μέσα σε λίγα λεπτά, υπάρχουν περιγραφές που τους θέλουν να επιτίθενται κατά μέτωπον εναντίον του εχθρού. Από την άλλη, υπήρχαν ένα σωρό προκαταλήψεις εις βάρος των Ιρλανδών. Ο Καρλάιλ έλεγε στα μέσα του 19ου αι. ότι: «Εφόσον οι Ιρλανδοί δεν μπορούν να βελτιωθούν, ίσως θα έπρεπε να εξοντωθούν». Πολλοί Ιρλανδοί εκτελέστηκαν για θέματα πειθαρχίας, καθώς πάνω τους εξαντλούσαν κάθε αυστηρότητα. Ο Ιρλανδός στρατιώτης ήταν εθελοντής, δεν υπήρξε επιστράτευση. Το 1914 ανταποκρίθηκαν στον πόλεμο με ζέση. Το 1917 - 18 ελάχιστοι δήλωναν εθελοντές. Μία από τις συνέπειες αυτής της σιωπής γύρω από τη συμμετοχή των Ιρλανδών στον πόλεμο ήταν η άγνοια των Βρετανών για τη προσφορά τους. Η γνώση αυτής της προσφοράς είναι κάτι θετικό στα αισθήματα που διέπουν τις δύο γειτονικές χώρες.

— Πάντως, ενενήντα χρόνια μετά, ο Μεγάλος Πόλεμος στοιχειώνει ακόμα τη συλλογική μνήμη σε Βρετανία και Ιρλανδία...

— Οι Βρετανοί κράτησαν ζωντανή τη μνήμη του πολέμου, αλλά ο πόλεμος εκείνος στοίχειωσε το ιρλανδικό ασυνείδητο με διαφορετικό τρόπο. Οι 50.000 Ιρλανδοί που χάθηκαν έχουν στην κυριολεξία μετατραπεί σε θλιβερά φαντάσματα. Ημουν στην Αυστραλία και ο κόσμος εκεί εξέφρασε την έκπληξή του που στην Ιρλανδία δεν τιμάμε τους νεκρούς μας δημοσίως, ότι έχει καταντήσει ένα πολύ ιδιωτικό ζήτημα. Οπότε, όταν έγραφα το βιβλίο, δεν ένιωθα ότι έγραφα για ένα γεγονός 90 ετών αλλά για κάτι σαν το Βιετνάμ. Αυτή η σιωπή χρόνων έσβησε με έναν παράξενο τρόπο όλη αυτή τη χρονική απόσταση.

— Το βιβλίο έχει δύο πολεμικά μέτωπα: ένα στα χαρακώματα κι άλλο ένα στην οικογένεια του Ουίλι. Αυτή η εισβολή της μακροϊστορίας στη μικροϊστορία ήταν κάτι σκόπιμο εκ μέρους σας;

— Λένε ότι αυτό το κάνω στα βιβλία μου. Με ενδιαφέρει να κολλάω τα κομμάτια μιας οικογενειακής φωτογραφίας, αναζητώντας εκείνα που έχουν χαθεί, που δεν υπάρχουν πια. Αυτό είναι περιπέτεια για έναν συγγραφέα. Εστιάζω την προσοχή μου σε μέλη οικογενειών που δεν μίλησαν ποτέ ή που θάφτηκαν κάτω από ένα πλέγμα ντροπής. Πρωταρχική μου επιθυμία είναι να τους ξαναφέρω στη ζωή, από τη χώρα των νεκρών στην Ιστορία, να δείξουν όσο πιο καθαρά γίνεται τι ζωή έζησαν. Είναι ένα είδος αντι-Ιστορίας ή έξτρα-Ιστορίας, παράξενα έξτρα κεφάλαια στο DVD της ιστορίας της Ιρλανδίας.

— Ο μικρός το δέμας Ουίλι αντιμετωπίζεται κάπως υποτιμητικά από τον μεγαλόσωμο αστυνομικό πατέρα του. Γίνεται τελικά άνδρας πηγαίνοντας στον πόλεμο;

— Τι τίμημα αυτός ο ανδρισμός! Και τι κόστος. Κι εγώ είχα μια δύσκολη, απόμακρη σχέση με τον πατέρα μου και νομίζω ότι γράφοντας προσπαθώ να καλύψω αυτό το κενό. Δεν ξέρω αν ο Ουίλι έγινε άντρας ή τι είδους άντρας έγινε, νομίζω όμως ότι περνάει μέσα σε τρία χρόνια, από μια εικονική παιδικότητα σε μιαν όψιμη μέση ηλικία.

— Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η εναλλαγή ωμού ρεαλισμού και ποιητικού λυρισμού...

— Υποθέτω ότι είναι ο τρόπος που γράφω. Προσπαθώ να δω και να ακούσω τι γράφω. Ουσιαστικά, το γράψιμο είναι το τρίτο σκέλος στην όλη διαδικασία. Γράφω γρήγορα, σαν ένας άνθρωπος που πασχίζει να βγάλει κάτι από μέσα του προτού βομβαρδιστεί από μια νέα εικόνα. Είμαι ένας στενογράφος σε ένα αλλόκοτο δικαστήριο. Οπότε δεν έχω συναίσθηση, κι ούτε θέλω να έχω, του εκφραστικού μου μέσου. Ελπίζω αυτό το ποιητικό στοιχείο να προκύπτει εντελώς φυσικά. Ξέρετε, δεν είμαι συγγραφέας από του φυσικού μου. Στα εννιά μου οριακά μπορούσα να διαβάσω και η γλώσσα μου φαίνεται πιο καθαρή όταν αιωρείται ακατέργαστη. Ο παππούς μου με είχε διδάξει πώς να γίνω ζωγράφος και συχνά νομίζω ότι συνεχίζω ακριβώς αυτό με άλλα μέσα.

— Ο Χέμινγουεϊ έλεγε ότι ο πόλεμος είναι το κορυφαίο λογοτεχνικό θέμα, πίστευε όμως ότι για να γράψεις για τον πόλεμο πρέπει να τον έχεις ζήσει. Αντίθετα, για τον Τολστόι αρκούσε να δεις μια διαδήλωση για να περιγράψεις έναν πόλεμο. Πόσο δύσκολο ήταν γράψετε αυτό το βιβλίο;

— Την περίοδο που το τελείωνα, άφηνα τα παιδιά μου στο σχολείο φορώντας ένα αδιάβροχο και για μερικές στιγμές νόμιζα ότι ήμουν βετεράνος με στρατιωτική χλαίνη. Φυσικά, επρόκειτο για παραίσθηση/ψευδαίσθηση: ουδέποτε βρέθηκα σε πόλεμο, έζησα μια ασφαλή ζωή. Δυσκολεύτηκα πολύ στην αρχή. Ξόδεψα εννέα μήνες γράφοντας συνεχώς το πρώτο κεφάλαιο, όταν όμως είχα σκιαγραφήσει τους άνδρες της διμοιρίας, ήταν πλέον πιο απλά τα πράγματα. Πίστεψα σε αυτούς και δεν με απογοήτευσαν. Νομίζω ότι δεν χρειάζεται να είσαι στρατιώτης για να γράψεις για το στρατό, όπως και δεν χρειάζεται να είσαι χορευτής του μπαλέτου για να γράψεις για μπαλέτο κ.τ.λ. Ολα είναι μέρος της περιπέτειας της γραφής.

— Σας βοήθησαν, πάντως, και οι πηγές σας, τις οποίες παραθέτετε στο τέλος...

— Φυσικά, αλλά το υλικό αυτό προορίζεται για πολύ περιορισμένη χρήση από ένα συγγραφέα. Στο τέλος, πρέπει να το ξεχάσεις και να αφεθείς στους χαρακτήρες. Αλλά χρωστάω ευγνωμοσύνη σε όλα αυτά τα ιστορικά βιβλία, κυρίως στις ξερές ιστορίες των διαφόρων συνταγμάτων. Σε επίσημες αναφορές μάχης, όπου δύστυχοι αξιωματικοί της πρώτης γραμμής προσπαθούσαν να κάνουν τη γλώσσα να λυγίσει κι έτσι να επιβιώσουν.

— Πόση διαφορά έχει η Ιρλανδία του 1918 από τη σημερινή;

— Η Ιρλανδία έχει αλλάξει τόσο που είναι αγνώριστη στους παλαιότερους. Αυτό το βρίσκω έξοχο. Σημαίνει ότι δοκιμάστηκαν και ξεπεράστηκαν κάποια σύνδρομα. Την εποχή του Μεγάλου Πολέμου, η Ιρλανδία ήταν ένα «σχεδόν έθνος». Μας υποσχέθηκαν αυτοδιάθεση μετά τον πόλεμο οπότε πολεμήσαμε πλάι πλάι με Νιγηριανούς, Κινέζους κ.τ.λ. Τώρα, άνθρωποι από αυτές τις χώρες μεταναστεύουν στην Ιρλανδία για μια καλύτερη ζωή. Τα πάντα έχουν αλλάξει αλλά και τίποτα συνάμα: παραμένει ένα μικρό νησί στην άκρη της Ευρώπης που κάποτε ήταν ακατοίκητο, γεμάτο πυκνά δάση. Ολο αυτό μένει να γίνει αφήγηση, πραγματική και φανταστική.

— Ποια ήταν η ανταπόκριση των Ιρλανδών στο βιβλίο;

— Πολύ ζεστή, παρά το σκιερό θέμα του. Οπου κι αν πήγα στην Ιρλανδία για δημόσιες αναγνώσεις, η ανταπόκριση ήταν εξαιρετική. Με έκανε περήφανο που είμαι Ιρλανδός, παρότι δεν ξέρω τελικά τι σημαίνει αυτό.

Τον Σεμπάστιαν Μπάρι το ελληνικό κοινό τον γνώρισε από το μυθιστόρημα «Η Οδύσσεια του Ινίας Μακνάλτυ» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις. Γεννημένος το 1955 στο Δουβλίνο, ο συγγραφέας σπούδασε λατινική και αγγλική φιλολογία στο Trinity College του Λονδίνου. Εχει εκδώσει ποίηση, νουβέλες, θεατρικά έργα (για τα οποία έχει βραβευθεί) και μυθιστορήματα. Το «Μακριά, πολύ μακριά» ήταν το 2005 στην τελική λίστα υποψηφιοτήτων για τα βραβεία Booker και Impac.

Το μυθιστόρημα «Μακριά, πολύ μακριά» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις σε μετάφραση Κίκας Κραμβουσάνου.