|
Σήμα κινδύνου και ελπίδας
Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είναι ο προνομιακός στοχαστής για τη μοντέρνα εποχή
Της Πηνελοπης Κουφοπουλου*
Αγγελική Σπυροπούλου (επιμέλεια) Βάλτερ Μπένγιαμιν Εικόνες και μύθοι της Νεωτερικότητας εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 348
Οταν, τον Σεπτέμβριο του 1940, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν αυτοκτονεί στα Πυρηναία, υπό την απειλή των Ναζί, λίγοι εκλεκτοί γνωρίζουν το έργο του. Η μεταθανάτια φήμη του, όμως, από τη δεκαετία του 60 και μετά, όταν το φοιτητικό κίνημα συναντά την κριτική θεωρία, διαδίδεται με γεωμετρική ταχύτητα. Το έργο του γνωρίζει πλέον εκπληκτική δημοτικότητα και ο μελαγχολικός πλάνητας (flneur) του Mεσοπολέμου αναδεικνύεται σε «προνομιακό στοχαστή για την αυτοσυνειδησία της μοντέρνας εποχής». Στη χώρα μας, αν και ορισμένα κείμενά του έχουν μεταφραστεί, δεν έχει συζητηθεί συστηματικά το φάσμα των στοχασμών του. Ο παρών τόμος, ως εκ τούτου, συνιστά ένα πρωτότυπο και φιλόδοξο εγχείρημα που διαβάζεται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Συγκεντρώνει δεκατέσσερις εμβριθείς μελέτες από Ελληνες και ξένους ερευνητές του Βάλτερ Μπένγιαμιν, που πραγματεύονται κομβικά σημεία και ζωτικά μοτίβα της σκέψης του: τη γλώσσα, τη μετάφραση (Γ. Σαγκριώτης), την αλληγορία (Μ. Οικονόμου, Δ. Ευστρατίου), τη μίμηση, την κριτική του έργου τέχνης, την ιστορία (Α. Μπαλτάς - Μ. Αθανασάκης, Κ. Ράντης, Δ. Καρύδας), το αστικό τοπίο (M. Lwy, Σ. Σταυρίδης) και τη μαζική κουλτούρα, αναδεικνύοντας, μέσα από διαφορετικές οπτικές προσέγγισης, την επικαιρότητα και γονιμότητα της σκέψης του. Η περιεκτική εισαγωγή της Αγγελικής Σπυροπούλου είναι διαφωτιστική ως προς τους προσανατολισμούς του εγχειρήματος και μας προϊδεάζει κατάλληλα για τις αναλογίες που θα επισημανθούν ανάμεσα στη μεθοδολογία του Μπένγιαμιν και τους ιδρυτικούς όρους των μοντέρνων καιρών. Οροι που, όπως καταδεικνύει ιδιαίτερο άρθρο της επιμελήτριας, ο Μπένγιαμιν εντοπίζει επίσης στη νεωτερική λογοτεχνία του Μπρεχτ και του Κάφκα, μεταξύ άλλων. Η σύγχρονη εποχή σημαδεύεται από μια βίαιη ρήξη με τα νήματα της παράδοσης, με αποτέλεσμα τη ριζική ασυνέχεια του χρόνου. Τα αποσπάσματα, έτσι, τα θραύσματα και τα ξέφτια που συλλέγονται από τα ερείπια του παρελθόντος αγαπημένη εμμονή του Γερμανοεβραίου στοχαστή αποδεικνύονται το πλέον κατάλληλο μέσο για να αναπαραστήσει κανείς μια κατακερματισμένη ιστορία. Παράλληλα, οι «διαλεκτικές εικόνες» της σκέψης του γίνονται οι αλληγορικές συναστρίες, που αποτυπώνουν και αποκαλύπτουν τις αντιφάσεις και τα διακυβεύματα της Νεωτερικότητας. Εκπτωση εμπειρίας Μέσα από εκείνο που διακρίνει ως «μυθολογία» του περασμένου αιώνα, ο Μπένγιαμιν καταδεικνύει όψεις της σύγχρονης βαρβαρότητας, αλλά ταυτόχρονα ανακαλύπτει και τις κρυφές χειραφετησιακές της υποσχέσεις. Ο φιλόσοφος διαγιγνώσκει ως σύμπτωμα των σύγχρονων καιρών την έκπτωση της εμπειρίας, που απεκδύεται τόσο το βάρος του μεταφυσικού όσο και τον υποκειμενισμό της αύρας, ενώ στερείται κάθε δυνατότητας μετάδοσης. Ακριβώς η ένδεια αυτή, όμως, τον στρέφει προς μια μελλοντική φιλοσοφία και την προσδοκία μια άλλης κοινωνίας που θα επιτρέψει μια νέα μορφή απελευθερωμένης εμπειρίας, όπως επισημαίνει στο άρθρο του ο Κοσμάς Ψυχοπαίδης, στη μνήμη του οποίου αφιερώνεται ο τόμος. Το επαναστατικό πνεύμα των στοχασμών του Μπένγιαμιν αναφύεται επίσης μέσα από τις καθαρά θεωρητικές του μελέτες για την καλλιτεχνική δημιουργία ας μην ξεχνάμε ότι πρόκειται για μια φιλοσοφία βαθιά ριζωμένη στην αισθητική. Η κριτική ανάλυση, που για τον Μπένγιαμιν εμπνέεται από τον ρομαντισμό, ισοδυναμεί με μια οντολογία της δυνητικότητας, μια πράξη συγκρότησης μέσω της γλώσσας, που υπερβαίνει την κυριολεκτική παρουσία και απελευθερώνει τις εν υπνώσει δυνατότητες του έργου τέχνης, όπως καταδεικνύουν τα κείμενα του Howard Caygill και του Andrew Benjamin. Αξιοσημείωτη είναι επίσης η εστίασή του στις νέες τεχνολογίες και τη μαζική κουλτούρα. Δεν αγνοεί τους κινδύνους χειραγώγησης που εγκυμονεί η βιομηχανία του ελεύθερου χρόνου (ένα κλασικό θέμα της Σχολής της Φρανκφούρτης), αλλά, όπως υπογραμμίζουν τα κείμενα της Sigrid Weigel και του Γιώργου Δαρεμά, ο Μπένγιαμιν δεν διστάζει να διερευνήσει τις γνωσιολογικές ευκαιρίες που παρέχει στο υποκείμενο η πραγμάτευση της λεπτομέρειας μέσα από τη φωτογραφική μεγέθυνση ή τον κινηματογράφο, καθώς και τις δυνατότητες εκδημοκρατισμού της καλλιτεχνικής δημιουργίας και πρόσληψης, χάρη στη μηχανική αναπαραγωγή των πολιτισμικών αγαθών. Ηρωική απαισιοδοξία Οι εξελίξεις, βέβαια, διέψευσαν τραγικά τις προσδοκίες του Μπένγιαμιν. Το έργο του, όμως, δεν πρέπει να θεωρείται προφητικό με την τρέχουσα σημασία του όρου. Οι αφορισμοί του για τους σύγχρονους καιρούς δεν αποτελούν προβλέψεις, αλλά σήματα κινδύνου και ταυτόχρονα συνθήματα επανάστασης. Αλλωστε ό,τι μετράει είναι το γεγονός πως η ζοφερή ιστορική συγκυρία του ολοκληρωτισμού δεν κατάφερε να σκοτώσει την ανθρώπινη ελπίδα. Παρά την ηρωική απαισιοδοξία που αποπνέουν τα κείμενά του, ο ίδιος μεριμνά, ώστε μέσα από τα καλειδοσκοπικά παιχνίδια του με τις τροπικότητες του υπαρκτού δυνατού, να ενισχύσει το ενδεχόμενο (της αλλαγής) και να διασώσει την ουτοπία. Γι αυτό, σε μια εποχή εκτάκτου ανάγκης σαν τη δική μας, η σκέψη του, μια σκέψη με τη σφραγίδα του κατεπείγοντος, θα παραμένει χρήσιμη αλλά και παρήγορη τουλάχιστον έως τη λήξη του συναγερμού
* Η κ. Πηνελόπη Κουφοπούλου είναι δρ του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.
| 
