Του Ιακωβου Δ. Μιχαηλιδη*

Πού βαδίζει σήμερα η Ευρώπη; Ποιος ο θεσμικός της ρόλος και ποιο το μέλλον της στην εποχή της παγκοσμιοποίησης; Εχει υπογραφεί άραγε η ληξιαρχική πράξη θανάτου των εθνικών κρατών και ποια η επίδραση σε αυτό των διεθνικών ελίτ που εκκολάπτονται κάτω από την κοινή ευρωπαϊκή ομπρέλα; Αυτά είναι ορισμένα μόνο από τα ερωτήματα που πραγματεύεται ο σχετικός τόμος, ο οποίος συνεχίζει την προβληματική, για την πολιτισμική πολυμορφία της Ευρώπης και το μέλλον του ευρωπαϊκού εγχειρήματος, η οποία είχε απασχολήσει διεθνές συνέδριο που διοργάνωσε το 2003 το Ιδρυμα «Ελένη Νάκου» στη Δανία.

Βασικό άξονα του συλλογικού αυτού έργου αποτελούν οι ευρωπαϊκές πολιτικές κουλτούρες, το περιεχόμενο και οι μεταμορφώσεις τους. Σύμφωνα με την επιμελήτρια της έκδοσης Εκάβη Αθανασοπούλου, με τον όρο πολιτική κουλτούρα εννοούνται οι «βασικοί προσανατολισμοί των μελών μιας κοινωνίας τόσο ως προς το σύστημα διακυβέρνησής τους όσο και ως προς την απόκτηση, άσκηση, διατήρηση και μεταφορά πολιτικής εξουσίας». Η πολιτική κουλτούρα, η οποία εν πολλοίς καθορίζει τη φύση του κράτους αλλά και τη σχέση του με την κοινωνία, δεν είναι βέβαια ακίνητη, αλλά εξελίσσεται συνεχώς. Οσον αφορά την ευρωπαϊκή ήπειρο, οι πολιτικές κουλτούρες των επιμέρους εθνικών κρατών διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους, εξαιτίας κυρίως της διαφορετικής ιστορικής τους πορείας, καθώς και των πολιτισμικών ιδιαιτεροτήτων τους.

Δεκατέσσερις ειδικοί επιστήμονες, κυρίως πολιτικοί επιστήμονες, ιστορικοί και διεθνολόγοι εστιάζουν στη διαδικασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Ο τόμος χωρίζεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος εξετάζονται οι πολιτικές κουλτούρες συνολικά, ανιχνεύεται η ιστορική τους διαδρομή, η σημασία, οι μεταβολές και οι επιδράσεις τους. Το δεύτερο μέρος εστιάζει στη συγκρότηση της πολιτικής κουλτούρας σε διάφορα κράτη, ενώ το τρίτο μέρος αναλύει τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και τις ευρωπαϊκές κοινωνίες ως προϋπόθεση επιτυχίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Το βασικό ερώτημα που διατρέχει τις επιμέρους μελέτες είναι αν έχει πια διαμορφωθεί μια ενιαία ευρωπαϊκή πολιτική κουλτούρα η οποία μπορεί να οδηγήσει στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, σε ένα ενιαίο πολιτισμικό σύνολο, κάτι πολύ περισσότερο, δηλαδή, από μια πολιτική και οικονομική ένωση. Αν, επίσης, αυτό το κοινό όραμα των ευρωπαϊκών λαών μπορεί να συντελεσθεί με ταυτόχρονο σεβασμό στην πολυμορφία και τις ιδιαιτερότητες της κάθε εθνικής ομάδας. Πρόκειται για ερωτήματα διαχρονικά και κρίσιμα, ιδιαίτερα μάλιστα σήμερα όπου η παγκοσμιοποίηση, η πλημμυρίδα των μεταναστών, η μετάλλαξη του έθνους κράτους και ο ρόλος των υπερεθνικών ελίτ στις νέες πολιτικοοικονομικές συσσωματώσεις τείνει αυξανόμενος.

Η μελέτη δεν προσφέρει μαγικές συνταγές και προαποφασισμένες λύσεις. Κάτι τέτοιο, άλλωστε, μάλλον θα αποτελούσε φενάκη, αφού ο δημόσιος διάλογος για την πορεία της ευρωπαϊκής οικογένειας βρίσκεται σε εξέλιξη. Πάντως, σε γενικές γραμμές, οι συγγραφείς συγκλίνουν σε απόψεις όπως ότι η πολιτική ολοκλήρωση της Ευρώπης δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς σεβασμό στις επιμέρους διαφορετικές εθνικές κουλτούρες των μελών της, αφού, χωρίς αμφιβολία, το έθνος και το κράτος αποτελούν τα καλούπια μέσα στα οποία έλαβαν σχήμα οι πολιτικές κουλτούρες της Ευρώπης τους τελευταίους δύο αιώνες.

Δίχως αμφιβολία, ο συλλογικός αυτός τόμος αποτελεί μία από τις πληρέστερες συνεισφορές στον διάλογο για το παρόν και το μέλλον της ευρωπαϊκής οικογένειας. Ιδιαίτερα σήμερα που εξωγενείς παράγοντες αλλά και εγγενείς αδυναμίες θέτουν εν αμφιβόλω το όραμα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Οι αρνητικές αυτές εξελίξεις επηρεάζουν με τη σειρά τους αναπόφευκτα και τις πλατιές λαϊκές μάζες. Οι μέσοι πολίτες, σήμερα περισσότερο από ποτέ, αισθάνονται απορρυθμισμένοι νιώθοντας ότι δεν έχουν επαρκείς «άγκυρες των πολιτισμικών και πολιτικών τους ταυτοτήτων».

* Ο κ. Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης είναι επίκουρος καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, ΑΠΘ.