ΕΝΑ ΒΛΕΜΜΑ

Γράφουμε όπως ζούμε: τρέχοντας

Του Νικου Γ. Ξυδακη

Τι γράφουμε; Kαι τι διαβάζουμε; Αυτό αναρωτιέμαι διαρκώς κάθε που πιάνω να αραδιάσω έρρυθμα 640 λέξεις για την «επιφυλλίδα» της Kυριακής• για να γεμίσει ο καθορισμένος χώρος, για να μεταδοθεί ένα νεύμα, να ελπίσουμε σε έναν σπινθήρα, να στοιχηματίσουμε σε μια μετακένωση.

Ξεκινώντας αυτόν τον μάλλον εγωτικό αναστοχασμό, προϋποθέτω μια κρίσιμη μάζα αυτονοήτων. Προϋποθέτω, κατ' αρχάς, ότι το κείμενο αυτό γράφεται υπό έναν απαρέγκλιτο όρο: γράφεται για να διαβαστεί. Οφείλει να διαβάζεται, να κοινωνείται. Προϋποθέτω άρα την αποδοχή και την υπομονή του παραλήπτη• αυτά ανάβουν το «πράσινο φως» και για το επόμενο κοκ.

Προϋποθέτω επίσης ότι οι σημαδιακές 640 λέξεις θα είναι «έρρυθμες»: για να διαβαστούν ευχάριστα. Kάθε Kυριακή ο γραφιάς πασχίζει να τραβήξει την προσοχή του κορεσμένου αναγνώστη, να κολακέψει το γούστο του, να τον κάνει όχι μόνο κοινωνό, αλλά και συνένοχο.

Προϋποθέτω, τέλος, τη συνέχιση μιας παράδοσης: της επιφυλλίδας. Η επιφυλλίδα είναι το σπάνιο καϊμάκι της παλαιάς εφημερίδας• μια άσκηση ύφους, πλεγμένη πάνω σε μία μόνο σκέψη. Στους νεότερους χρόνους είναι η συνέχιση της ρητορικής με άλλα μέσα - αναπτύσσεται όλη και εξαντλείται σε ένα σχήμα.

Το κείμενο αυτού του είδους -επιφυλλίδα, άποψη, γνώμη, οπίνιον...- είναι μια διηνεκής παράθεση αποσπασμάτων. Ενα ασθμαίνον μοντάζ από πλάνα καθημερινότητας. Ενα ημερολόγιο - όπου συχνά κυριαρχεί ο εξομολογητικός τόνος, πλάνος, συναισθηματικός, σαγηνευτικός, κάποτε και μελοδραματικός. Συχνά, το ύφος επικαλύπτει το αντικείμενο. Η ατμόσφαιρα της γραφής/συνομιλίας μπαίνει πάνω από το ίδιο το λεγόμενο. Είναι λοιπόν και μια άσκηση συνομιλίας• ορίζει έναν δημόσιο τόπο του συνομιλείν.

Τι μπορεί να πει κανείς σε 640 λέξεις; Ελάχιστα. Μια σκέψη, δυο-τρεις εικόνες, καμπόσους υπαινιγμούς. Αλλά μπορεί να τα πει και όλα. Με μια γραφή σύντομη, ελλειπτική, πυκνή, γεμάτη διαθλάσεις, μπορείς να κάνεις μια γραπτή παρεμβολή σε μια πραγματικότητα αναλόγως γρήγορη, πυκνή, διαθλασμένη, πολυνηματική• αυτή η μικρή ποσότητα και το αιχμηρό ύφος είναι τα μόνα που χωράει να προσλάβει ο επιταχυμένος αναγνώστης, που ξεφυλλίζει βιαστικά, αλλ' όχι αδιάφορα, που τρέχει, ξεφυλλίζει και κοντοστέκεται, διαλέγει, προχωρεί. Ξεφυλλίζει όπως ξεφυλλίζει τις σελίδες του www με τον browser, διαβάζει όπως διαβάζει τα λακωνικά e-mail και τα μηνύματα SMS, τις ριπές των chat rooms.

Οπως διαβάζει, έτσι και γράφει - διαρκώς απομακρυνόμενος από το παλιό συντακτικό, διαρκώς επινοώντας ένα καινοφανές μοντάζ για να συντάξει κείμενο που θα περιέχει μες στην ίδια του την ύφανση παράλληλες αναφορές (σαν τους δεσμούς του ψηφιακού hypertext), εικόνες, ήχους, πολυστρωματικές παραπομπές. Το κείμενο που κυκλοφορεί σήμερα είναι, περισσότερο από ποτέ, ένα πολύμιτο ύφασμα, μια πολύπλεκτη υφή, διαστρωμάτωση ύφους. Ενα πυκνοϋφασμένο πανί, από πολλά νήματα, που κουβαλάει οσμές και αγγίγματα - ένα απόκομμα που φέρει ενδιάθετα τη φαντασμαγορία της υπερώριμης νεωτερικότητας, της εποχής μας.

Αυτό το κείμενο παίρνει τις φόρμες και τα ύφη του από τις οπτικές τέχνες περισσότερο• έχουμε πει ήδη πολλές φορές για το κινηματογραφικό μοντάζ. Πολύ εύκολα επίσης διακρίνεις την ιμπρεσιονιστική του οργάνωση, τον πουαντιγισμό, τον εξπρεσιονισμό• στις καλύτερες στιγμές, διακρίνεις μια διασταύρωση χειρονομιακού ρεαλισμού και πυκνής αφαίρεσης. Αυτό το κείμενο κι αυτό το γράψιμο, μες στο πληροφοριακό μπαράζ, με τις αδυναμίες και τους περιορισμούς του, φιλοδοξεί να εκφράσει το Zeitgeist, τώρα που οι θεωρητικοί υπερκέρασαν τους authors και εξήγγειλαν την έκλειψη της Μεγάλης Αφήγησης. Ισως.

Ας μου επιτραπεί να παραθέσω τα λόγια ενός μαιτρ αυτής της αποσπασματικής, μονταρισμένης γραφής - του Ρολάν Μπαρτ, ο οποίος παραθέτει την παιδική φωτογραφία του και σημειώνει: «Σύγχρονοι; Αρχιζα να περπατώ, ο Προυστ ζούσε ακόμη και τελείωνε την Αναζήτηση». Συμπληρώνοντας τον πρόγονό του Μπένγιαμιν, ο Μπαρτ γράφει στην ωριμότητά του: «Τι! όταν παρατάσσουμε αποσπάσματα στη σειρά, καμιά οργάνωση δεν είναι δυνατή; Είναι και παραείναι: το απόσπασμα μοιάζει με τη μουσική ιδέα ενός κύκλου: κάθε κομμάτι είναι αυτάρκες, κι ωστόσο δεν είναι παρά το μικρό διάστημα των διπλανών του: το έργο είναι φτιαγμένο μόνο από ένθετα εκτός κειμένου».

Μερικές δεκαετίες νωρίτερα, ο προφήτης Μπένγιαμιν είχε γράψει: «Το έργο είναι η νεκρική μάσκα της σύλληψης».