Η κριτική Μαρωνίτη, η αντεπίθεση Ιωάννου

Η μακρόχρονη διένεξη ανάμεσα στον κριτικό και μελετητή της νεοελληνικής λογοτεχνίας με τον συγγραφέα για το έργο του

Της Ολγας Σελλα

Ολοι τσακώνονται: τα ζευγάρια, οι φίλοι, οι συνάδελφοι, οι οικογένειες. Πώς θα μπορούσαν να μείνουν έξω από μια ανθρώπινη (αν και συχνά ακραία) συμπεριφορά οι λογοτέχνες; Οι έριδες των λογοτεχνών έχουν πολλές αιτίες και πολλές αφορμές. Συχνότερες είναι οι ιδεολογικές διαμάχες και ακολουθούν οι αμιγώς αισθητικές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν συνοδεύονταν από πιο «πεζά» ανθρώπινα αίτια. Υπάρχουν λογοτεχνικές έριδες που έμειναν στην ιστορία της λογοτεχνίας και της πολιτιστικής ζωής, καθόρισαν συμπεριφορές και διαμόρφωσαν «στρατόπεδα» που έμειναν στεγανά για πολλά χρόνια. Τα τελευταία χρόνια οι ιδεολογικοί καβγάδες σπανίζουν, αλλά δεν έχουν εκλείψει, ενώ συχνά η αφορμή της έριδας εδράζεται στη θεωρία της λογοτεχνίας και στο πώς αυτή πραγματώνεται στα σύγχρονα μυθιστορήματα, λ.χ. ο ρόλος και το εύρος της διακειμενικότητας, η κατ’ άλλους χαρακτηριζόμενη και ως κλεψιτυπία.

Ενα βιβλίο, το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Ινδικτος, ξαναθυμίζει μια σκληρή λογοτεχνική διαμάχη και μας δίνει την αφορμή να ξαναθυμηθούμε κορυφαίες και ιστορικές λογοτεχνικές έριδες και τους πρωταγωνιστές τους. Πρόκειται για το βιβλίο του Ξ. Α. Κοκόλη με τίτλο «Η διαμάχη Μαρωνίτη - Ιωάννου. Η επίθεση, η αντεπίθεση και η μονόπλευρη συνέχεια της επίθεσης (1977–2007)». Είναι μια ιστορία που ξεκίνησε την άνοιξη του 1977, όπως ξαναθυμίζει ο Ξενοφών Κοκόλης, σε μια διάλεξη του Δ. Ν. Μαρωνίτη στην αίθουσα «Τέχνη» της Θεσσαλονίκης, όπου «έκρινε αρνητικά την πεζογραφική παραγωγή του Γιώργου Ιωάννου. Από τη διάλεξη προέκυψαν τέσσερις επιφυλλίδες, που δημοσιεύτηκαν το καλοκαίρι στο “Βήμα” και αναδημοσιεύτηκαν στις αρχές του 1978 στο περιοδικό “Διαβάζω”».

Η διάλεξη του Δ. Ν. Μαρωνίτη είχε τίτλο «Η ανθρωπογεωγραφία της Θεσσαλονίκης – ερωτήματα για την επαρχιακή τέχνη». Σύμφωνα με τον Ξ. Α. Κοκόλη, η διάλεξη, παρά τον γενικό της τίτλο «αφορά το βιβλίο “Πεζογραφήματα” του Ιωάννου». Μέχρις εδώ καλά. Ενας κριτικός και μελετητής της νεοελληνικής λογοτεχνίας εξεφρασε δημοσίως, όπως όφειλε, τις απόψεις του για το λογοτεχνικό έργο ενός πεζογράφου. Η συνέχεια ήρθε από την αντίδραση του λογοτέχνη, ο οποίος στην αρχή απάντησε «στην κριτική Μαρωνίτη κάπως ψύχραιμα, αργότερα με όλο και λιγότερη ψυχραιμία. Ο Ιωάννου λοιπόν παρατήρησε ότι ο Μαρωνίτης «ξεχωρίζει μερικές λέξεις και εκφράσεις που θεωρούνται, φαίνεται, πολύ μειωτικές στους κύκλους του. Αυτές και επαναλαμβάνει κατά κόρον, γνωρίζοντας, βέβαια, ότι αυτές μόνο θα εντυπωθούν στον μη άμεσα ενδιαφερόμενο αναγνώστη. (…) Μέτρησα από περιέργεια πόσες φορές επαναλαμβάνει τις λέξεις “επαρχία”, “επαρχιακός”, “επαρχιώτης” και παρόμοια. Τις επαναλαμβάνει 44 φορές, μπλεγμένες με όσο γίνεται μειωτικότερες συζεύξεις. (…)». Από κει και πέρα, η ιστορία πήρε τη συνήθη διαδρομή της. Ακολούθησαν συνεντεύξεις, κι άλλες διαλέξεις του Γιώργου Ιωάννου, στις οποίες όποτε του δινόταν η ευκαιρία απαντούσε στις κρίσεις του Δ. Μαρωνίτη. Πολλοί κριτικοί και δημοσιογράφοι πήραν μέρος στη διένεξη, μέχρι τον θάνατο του Γιώργου Ιωάννου το 1985, ενώ έναν χρόνο μετά, το 1986, ο Δ. Ν. Μαρωνίτης εξέδωσε σε βιβλίο τις διαλέξεις του με τίτλο «Πίσω μπρος. Προτάσεις και υποθέσεις για τη νεοελληνική ποίηση και πεζογραφία». Οι επιφυλλίδες για τον Γιώργο Ιωάννου που συμπεριλαμβάνονταν είναι υπό τον τίτλο «Γιώργος Ιωάννου» και «Επαρχιακή λογοτεχνία». Την αφορμή γι’ αυτή την έκδοση του Ξ. Α. Κοκόλη τού την έδωσε η συνέχεια αυτής της διένεξης, μονόπλευρα πλέον, για φυσικούς λόγους, το 2006. Οταν το Μουσείο Μπενάκη κυκλοφόρησε την αφιερωματική έκδοση στον Γιώργο Ιωάννου, και ο Δ. Ν. Μαρωνίτης επέστρεψε με δύο ακόμη επιφυλλίδες στο «Βήμα» θεωρώντας ότι αποκλείστηκε από τον τόμο, «πληρώνοντας» εκείνη την παλαιά ιστορία. Ο Ξεν. Κοκόλης το δικό του βιβλίο θα ήθελε να διαβαστεί όχι «ως μια απόπειρα ακύρωσης ολόκληρης σειράς λανθασμένων κριτικών απόψεων και, επομένως, ως μια πράξη δικαιοσύνης, αλλά ως μια ηθογραφία μικροσκανδάλων». Παίρνει θέση, ωστόσο, και στην ουσία της κριτικής του Δ. Ν. Μαρωνίτη.

Ενα βιβλίο που ασχολείται λεπτομερειακά με μια παλιά, πλέον, λογοτεχνική διαμάχη, πόσο μπορεί να αφορά το ευρύ κοινό, πέραν της λογοτεχνικής κοινότητας και του λεγόμενου σιναφιού; Ισως και να είναι ένα βιβλίο «ειδικό», που απλώς προσθέτει κάποιες ψηφίδες στην ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας.

Οπωσδήποτε είναι μια καλή αφορμή να ξανασκεφτούμε τις σημερινές συγκρούσεις λογοτεχνών και κριτικών, το ύφος και το ήθος τους, τα όρια και τους όρους τους, τα ευρύτερα ζητήματα που θέτουν ή δεν θέτουν με αφορμή τη λογοτεχνία. Και ασφαλώς θα μας κάνει να ξανασκεφτούμε (χωρίς έτοιμη απάντηση) το διαρκές ερώτημα: Δικαιούται ο λογοτέχνης (ο δημιουργός εν γένει) να «επιτίθεται» στον κριτικό και στις κριτικές του οποίου γίνεται αποδέκτης;

- Η εμβληματική διαμάχη Εμμανουήλ Ροΐδη - Αγγελου Βλάχου (1877) σχετικά με τη νεότερη ελληνική ποίηση.

– Το 1947 ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος γράφει ένα άρθρο με τίτλο «Κλίκες», όπου κατηγορεί τον Γ. Σεφέρη ότι έχει φτιάξει λόμπι και μονοπωλεί τις λογοτεχνικές διακρίσεις. Μια διαμάχη γενεών με επίκεντρο τις βραβεύσεις.

- Τέλη δεκαετίας του ’30, σάλος γύρω από το «σκάνδαλο» της σουρεαλιστικής ποίησης των Εμπειρίκου, Εγγονόπουλου από καταξιωμένους πεζογράφους.

- 1955. Επιθεώρηση Τέχνης, διαμάχη για την παρακμιακή ποίηση, σύγκρουση για την ποίηση του Καβάφη: Μ.Μ. Παπαϊωάννου «Φαινόμενα ακμής και παρακμής της νεοελληνικής ποίησης», Μάρκος Αυγέρης «Ο πεσσιμισμός στην ελληνική ποίηση (Καβάφης, Καρυωτάκης, Βάρναλης)». Σκληρή απάντηση Μανόλη Λαμπρίδη.

- Αρχές δεκαετίας του ’60. Ιδεολογική και αισθητική διαμάχη στην Αριστερά για τη «Λέσχη» και την «Αριάγνη», τους δύο πρώτους τόμους από τις «Ακυβέρνητες Πολιτείες» Στρ. Τσίρκα. Οι Δ. Ραυτόπουλος, Μαν. Λαμπρίδης, Γιάννης Καλλιόρης αντιδίκησαν με τους Μ. Αυγέρη και Στάθη Δρομάζο.

- 1963: Ο Ηλίας Βενέζης επιτίθεται από τη «Μεσημβρινή» στη νεότερη γενιά των μεταπολεμικών πεζογράφων, κατηγορώντας τους ότι έχουν ξοφλήσει. Σκληρή αντίδραση των Σπύρου Πλασκοβίτη και Αλέξανδρου Αργυρίου.

- Αρχές της δεκαετίας του ’90 το βιβλίο «Ορθοκωστά» του Θανάση Βαλτινού ξεσηκώνει μερίδα της Αριστεράς για τη διαφορετική ιστορική ερμηνεία του Εμφυλίου. Στην επίθεση από την πλευρά των αριστερών πρωτοστάτησε με αρθρογραφία ο Αγγελος Ελεφάντης.

- Το 2006 με αφορμή το βιβλίο της Ρέας Γαλανάκη «Αμίλητα βαθιά νερά» προκλήθηκε συζήτηση και αρθρογραφία με διαφορετικές απόψεις για το κατά πόσον πρόσωπα εν ζωή μπορούν να αποτελέσουν μέρος της μυθοπλασίας.