Ζωγραφική είναι ένα μικρό θαύμα από το τίποτα

Ο Ολλανδός καλλιτέχνης Πατ Αντρέα επιστρέφει στα παραμύθια για να ξαναβρεί τα ιδανικά του

Συνέντευξη στη Μαργαριτα Πουρναρα

Eίναι αδύνατον να μη συμπαθήσεις τον Ολλανδό ζωγράφο Πατ Αντρέα. Εχει τη χαλαρότητα του χορτασμένου ανθρώπου, σαρκαστικό χιούμορ και ακαταπόνητο ενθουσιασμό για τη ζωή και την τέχνη. Επιστρέφει στην Αθήνα έξι χρόνια μετά τη μικρή αναδρομική του στο Μουσείο Φρυσίρα για να παρουσιάσει μια νέα ενότητα της δουλειάς του: Τα 48 –μεγάλων διαστάσεων– έργα που προέκυψαν από την εικονογράφηση των δύο κλασικών βιβλίων του Λούις Κάρολ «Οι περιπέτειες της Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων» και «Μέσα από τον Καθρέφτη». Γεννημένος το 1942 στη Χάγη, ο καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών του Παρισιού μιλάει στην «Κ» για τη ζωγραφική και τα παραμύθια.

— Εχετε επισκεφθεί πολλές φορές την Ελλάδα;

— Εκανα δύο ταξίδια με οτοστόπ το 1962 και το 1964. Ημουν ακόμα φοιτητής της Σχολής Καλών Τεχνών. Απένταρος και ελεύθερος. Γύρισα κάθε γωνιά της χώρας και εντυπωσιάστηκα βαθιά από τη ζεστασιά και την απλότητα του κόσμου. Η λέξη «ξένος» σημαίνει παράλληλα και «προσκεκλημένος» στη γλώσσα σας. Τότε το ένιωθες στο πετσί σου. Πολλές φορές μάλιστα οι χωρικοί μας παραχωρούσαν το κρεβάτι τους να κοιμηθούμε. Την ερωτεύτηκα βαθιά την Ελλάδα. Αργότερα ξαναήρθα πολλές φορές, όχι όμως με οτοστόπ. Ναι μεν ένα κομμάτι αυτής της παλιάς φιλοξενίας είχε χαθεί, αλλά οι άνθρωποι της τέχνης στην Αθήνα εξακολουθούν να έχουν κάτι από τη γλυκύτητα εκείνη. Από μικρός είχα το ορμέμφυτο του ταξιδιού προς τον Νότο σαν τα αποδημητικά πτηνά. Οταν είσαι Ολλανδός, δεν έχεις καμιά διάθεση να πας στον Βορρά. Ετσι ανακάλυψα και τη Λατινική Αμερική, που κατά κάποιον τρόπο είναι η προέκταση της Μεσογείου.

— Τι είναι αυτό που σας τράβηξε στην ιστορία της Αλίκης και φτιάξατε ένα παραμύθι για ενήλικες;

— Ξαναγύρισα στα παραμύθια γιατί κρύβουν μέσα τους ιδανικά σε μια περίοδο όπου βασιλεύει η μανία του καταναλωτισμού. Οι ιδεολογίες υποχώρησαν, δεν υπάρχει τίποτα που να σου υπαγορεύει έναν τρόπο ζωής παρά μόνο οι διαφημίσεις.

— Στη ζωγραφική βρήκατε τη «φωνή» σας πολύ νωρίς, αλλά αυτό δεν σας παγίδευσε. Πώς τα καταφέρατε να μη γίνετε βαρετός;

— Μου άρεσε να έχω ένα συγκεκριμένο αναγνωρίσιμο ύφος, αλλά δεν το έκανα ποτέ αυτοσκοπό. Σκεφτείτε όμως πόσο έχουν αλλάξει τα δεδομένα της εικόνας και της αναπαράστασής της από τότε που ήμουν νεαρός ζωγράφος. Σήμερα υπάρχουν προηγμένα ψηφιακά μέσα για να καταγράψεις την πραγματικότητα. Συνεπώς ο ζωγράφος πρέπει να ξεφύγει από τη «μίμηση» εικόνων. Οφείλει να γίνει ο διερμηνέας τους, να δώσει την προσωπική του εκδοχή και εξήγηση. Αν τα καταφέρει καλά, τότε ο κάθε θεατής θα διακρίνει διαφορετικά πράγματα σε ένα πίνακα. Αν βλέπουν όλοι τα ίδια, τότε αλίμονό μας. Σκέφτομαι λ.χ. να φτιάξω έναν κατάλογο με τη δουλειά μου όπου να μην υπάρχει ανάλυση από έναν θεωρητικό τέχνης, αλλά δίπλα σε κάθε πίνακα να υπάρχουν 5 - 6 σχόλια από θεατές. Μπορεί ένας χασάπης να πει μια πιο ενδιαφέρουσα ιστορία για ένα έργο από έναν κριτικό τέχνης.

Συνθηκολόγηση

— Πώς σας φαίνεται η σύγχρονη τέχνη;

— Πώς ορίζει κανείς τη σύγχρονη τέχνη; Για μένα είναι η καλλιτεχνική δημιουργία των ημερών μας. Στην εποχή του μεταμοντερνισμού αποφασίσαμε ότι όλοι στην τέχνη –ό,τι και αν πουν ή κάνουν– έχουν δίκιο και κανείς δεν τολμά να τους κρίνει. Ηταν ένα είδος συνθηκολόγησης για να αφήσουμε πίσω μας τον πόλεμο των κινημάτων και των «-ισμών». Αυτή η τάση κάνει τους ανθρώπους να μη λένε και την πραγματική τους γνώμη για τα σύγχρονα έργα τέχνης. Ειδικά κάποιοι από τους σημαντικούς παράγοντες στα εικαστικά, ποτέ δεν βγαίνουν να δηλώσουν ότι κάτι είναι για τα σκουπίδια ή κάτι άλλο τους άρεσε πολύ. Εγώ αναγνωρίζω τον Φρυσίρα που έχει τα κότσια να λέει έξω από τα δόντια την άποψή του και όποιος την δεχθεί.

— Νιώθετε κατά βάθος ότι με το είδος της ζωγραφικής που κάνετε, κάποιοι σας θεωρούν παλιομοδίτη;

— Θεωρώ ότι οι καλλιτέχνες που δουλεύουν με τα νεότερα μέσα, όπως το βίντεο λ.χ., έχουν κακή συμπεριφορά προς τους παλαιότερους. Μια κυνική αντιμετώπιση. Πέρα από ανάγωγο, το θεωρώ και άσκοπο. Η ζωγραφική περνάει μία από τις καλύτερες φάσεις της και αυτό το βλέπουν όσοι έσπευσαν να προβλέψουν τον θάνατό της. Επίσης, εμείς ως νεαροί ζωγράφοι αγκαλιάσαμε τους «καινούργιους». Στην εποχή της νιότης μου όλοι ήταν καλοδεχούμενοι στην τέχνη: από ατάλαντους φωτογράφους μέχρι σκηνοθέτες που δεν μπορούσαν να κάνουν μια ολόκληρη ταινία και μας παρουσίαζαν ως δουλειά πεντάλεπτα πλάνα με πορνό εικόνες. Ολοι αυτοί μετά γύρισαν να μας επιτεθούν επειδή συνεχίσαμε να ζωγραφίζουμε. Δεν είναι αξιοθρήνητο;

«Ψυχοϊμπρεσιονιστής»

— Η ζωγραφική σας σχετίζεται με έναν κώδικα συμβόλων θρησκευτικού χαρακτήρα, νύξεις σεξουαλικότητας, παιδική εικονογραφία που απευθύνεται σε ενήλικες. Γιατί συγκεντρώνετε όλα αυτά τα ετερόκλητα στοιχεία;

— Ενας κριτικός κάποτε με αποκάλεσε «ψυχοϊμπρεσιονιστή» υπό την έννοια ότι τα έργα μου έχουν στοιχεία ρεαλιστικότητας αλλά και στοιχεία σουρεαλιστικά, σαν να εισβάλλεις στον ύπνο ενός ανθρώπου και κλέβεις παραστάσεις από το ασυνείδητο. Ο ύπνος έχει μεγάλη σημασία για τη ζωγραφική μου. Πολύ συχνά ζωγραφίζω φιγούρες που πέφτουν ή μόλις έχουν σκοντάψει, σαν εκείνα τα όνειρα που μας κάνουν να πεταγόμαστε μόλις κοιμηθούμε. Εγώ έκανα ψυχανάλυση μέσα από τη ζωγραφική. Είναι μια συγκλονιστική εμπειρία. Και πολύ φτηνότερο από το να πήγαινα στο ντιβάνι ενός ψυχιάτρου. Ξέρω ότι αυτά που φτιάχνω στον καμβά έρχονται κατευθείαν από το ασυνείδητό μου. Προσπαθώ να τα ζωγραφίσω και ύστερα από πολύ καιρό καταπιάνομαι με την εξήγησή τους. Αλλιώς θα τα χαλάσω, θα καταστρέψω τη δύναμή τους.

— Πώς βλέπετε το μέλλον της ζωγραφικής;

— Πολύ ανθεκτικό. Δεν έχει να κάνει με μηχανήματα που μπορεί την επόμενη χρονιά να είναι ξεπερασμένα από πλευράς τεχνολογίας. Δεν στηρίζεται σε μια έξυπνη ιδέα μονάχα. Είναι μια ιερή, μυστική δίοδος που συνδέει το χέρι και το μυαλό ενός ανθρώπου. Κρύβει πολύ περισσότερες εκπλήξεις και συγκινήσεις από μια κάμερα τελευταίας τεχνολογίας. H ζωγραφική μπορεί να φτιάξει ένα μικρό θαύμα από το τίποτα. Η κάμερα και η φωτογραφική μηχανή χρειάζονται τον έξω κόσμο, αυτό που θα απαθανατίσουν. Συνεπώς η ζωγραφική δεν θα κινδυνεύσει ποτέ να χαθεί. Θα είναι εκεί διότι η λειτουργία της παραμένει ένα είδος μυστηρίου για την ανθρωπότητα.

Από τη Χάγη στο Μπουένος Αϊρες

Ο Πατ Αντρέα γεννήθηκε το 1942 στη Χάγη και η μητέρα του ήταν γνωστή εικονογράφος βιβλίων. Αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του κινήματος της Nouvelle Subjectivite μαζί με τον Αρ Μπι Κιτάτζ και τον Ντέηβιντ Χόκνεϊ. Στη νιότη του πέρασε μεγάλο χρονικό διάστημα στην Αργεντινή και έκανε το 1979 μια σειρά έργων που καταδικάζουν τη βία, επηρεασμένος από το πραξικόπημα του Βιντέλα. Σήμερα εργάζεται και ζει στο Μπουένος Αϊρες, το Παρίσι και τη Χάγη. Εχει εκθέσει σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και τα έργα του φιλοξενούνται σε μερικά από τα πιο γνωστά μουσεία του κόσμου. Είναι η δεύτερή του έκθεση στο Μουσείο Φρυσίρα (Μονής Αστερίου 3 & 7, Πλάκα) και θα διαρκέσει μέχρι και τις 13 Ιανουαρίου.