Λουίζ Μπουρζουά: «Εχω πάει στην κόλαση και έχω γυρίσει»

Η πινακοθήκη Τέιτ Μόντερν τιμά την 96χρονη γλύπτρια με μια μεγάλη αναδρομική έκθεση των διφορούμενων έργων της

The Guardian

Το αναδρομικό αφιέρωμα στη Λουίζ Μπουρζουά που φιλοξενεί η Τέιτ Μόντερν είναι γεμάτο πράγματα μεγάλα και μικροσκοπικά, πράγματα όμορφα και μακάβρια και άλλα που σε κάνουν να ξεσπάς σε γέλια. Κάθε έργο είναι μια αφήγηση και μια αντιπαράθεση -είτε πρόκειται για μια κρεβατοκάμαρα χτισμένη μέσα στην ξύλινη δεξαμενή που κάποτε υπήρχε στην ταράτσα του ατελιέ της στη Νέα Υόρκη, είτε μια πάνινη, ραμμένη στο χέρι κουκλίτσα σε μέγεθος σπουργιτιού. Σε κάθε βήμα, σε κάθε στροφή, σε περιμένουν εκπλήξεις.

Πολλά από τα έργα της είναι αδύνατον να περιγραφούν με ακρίβεια. Είναι τούτο δω τουρμπάνι ή σβουνιά αγελάδας; Κι αυτό το διχαλωτό πράγμα είναι βγαλμένο δόντι ή σπίτι; Και το γλυπτό με τους μαστούς από λάτεξ ανήκει σε γουρούνα ή σε σκύλα - είναι μητέρα ή τέρας; Υπάρχουν φωλιές και άντρα, λαβυρινθώδεις πύργοι και τέρατα, ένας βολβός που θα μπορούσε να είναι μάτι ή μήτρα ή μαστός, αν τελικά καταφέρεις να πάρεις μια απόφαση.

Μπορείς να αναρωτιέσαι έτσι όλη μέρα, πελαγοδρομώντας ανάμεσα στα διφορούμενα. Αρσενικά γεννητικά όργανα που κρέμονται από το ταβάνι έχουν τον τίτλο «Fillette» («Κοριτσάκι»). Ενα κείμενο κάτω από ένα άλλο έργο γράφει «Η Τέχνη είναι η Εγγύηση της Υγείας». Προσωπικά, θα έλεγα ότι αμφιβάλλω. Οι μορφές της Μπουρζουά σπέρνουν τη σύγχυση, ή μάλλον καθρεφτίζουν τη σύγχυση που όλοι έχουμε μέσα μας, στη σχέση μας με σώματα και μέλη σωμάτων, με ανθρώπους και ζώα και πράγματα.

Η Μπουρζουά είναι ο τελευταίος μας σύνδεσμος με το Παρίσι της Μπελ Επόκ, αλλά και μια σύγχρονη καλλιτέχνις εξαιρετικά ανατρεπτική. Είναι επίσης σκληρή και ακούραστη. Η αναγνώριση ήρθε αργά γι’ αυτήν και όταν το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης διοργάνωσε την πρώτη αναδρομική που είχε αφιερώσει ποτέ σε γυναίκα, το 1982, η καλλιτέχνις ήταν ήδη εβδομηντάρα. Είχε αρχίσει να εκθέτει, βέβαια, από το 1936. Ουσιαστικά άγνωστη στη Βρετανία έως τη δεκαετία του ’80, είχε μείνει εκτός προσκηνίου για δεκαετίες.

Το πρώτο πράγμα που βλέπει κανείς στην αναδρομική έκθεση στην Τέιτ είναι μια γκιλοτίνα, ανεβασμένη και έτοιμη να πέσει πάνω στο σκαλιστό σπίτι από ροζ μάρμαρο, ακριβές αντίγραφο της έπαυλης στο Σουαζί-λε-Ρουά όπου η καλλιτέχνις έζησε τα παιδικά και εφηβικά της χρόνια. Ετσι η έκθεση αρχίζει με τη ζωή της Μπουρζουά, που την αφηγείται ξανά και ξανά στη δουλειά της, με παραμύθια και ανέκδοτα, με γλυπτά και σχέδια και χαρακτικά και εγκαταστάσεις. Είναι δύσπιστη με τις λέξεις και ωστόσο τις χρησιμοποιεί όλη την ώρα, ξανακεντώντας διαρκώς τη βιογραφία της. Τα δοκίμια και οι συνεντεύξεις της, οι «εντυπώσεις», οι αφορισμοί και τα ανέκδοτα γραπτά της θα μπορούσαν να γεμίσουν πολλούς τόμους. Προς το τέλος της έκθεσης, σ’ ένα έργο σε χαρτί που έκανε φέτος, παρατηρεί στεγνά: «Δεν έχει τόση σημασία από πού προέρχεται το κίνητρο, όσο το πώς καταφέρνει να επιβιώσει».

Αυτό το κίνητρο τράφηκε, πρώτα απ’ όλα, από την προδοσία του πατέρα: η μικρή Λουίζ τον είδε να την εγκαταλείπει με την Αγγλίδα νταντά της. Τράφηκε από την αποφασιστικότητά της να γίνει καλλιτέχνις, παρά τα εμπόδια, πρώτα ζωγράφος και κατόπιν γλύπτρια (ο Φερνάν Λεζέ ήταν εκείνος που της είπε ότι μπορεί να κάνει γλυπτική).

Η αποφασιστικότητά της τρέφεται από την αϋπνία και την οξύνοια και κάτι που μοιάζει με μόνιμη αδυναμία ικανοποίησης. Τριγυρίζει στα ερείπια των αναμνήσεών της, επανεφευρίσκοντας την ιστορία της καθώς βαδίζει. Εχει ειπωθεί ότι η ιστορία της ζωής της είναι εξίσου προϊόν επινόησης όσο και η γλυπτική της και ότι αποτελεί ένα είδος μυθιστορήματος. Οπως είπε ο κριτικός Στούαρτ Μόργκαν, που πρώτος έφερε έργα της στη Βρετανία, «Λέει ψέματα, αλλά με τον καλύτερο δυνατό τρόπο».

Παρακολουθώντας την Μπουρζουά από τις αυτοπροσωπογραφίες που ζωγράφισε στα τέλη της δεκαετίας του ’30 έως σήμερα, δεν θα πρέπει να δούμε αυτή την έκθεση σαν την τελευταία λέξη της καλλιτέχνιδος, η οποία, στα 96 της, δουλεύει ακόμα τις άγρυπνες νύχτες της. Ολόκληρες σταδιοδρομίες θα μπορούσαν να βασιστούν σε μικρές ιδέες που χρησιμοποίησε για λίγο και έπειτα τις εγκατέλειψε. Θα μπορούσε να κάνει 20 καριέρες. Η εξέλιξή της, όμως, υπήρξε επίσης απολύτως συνεπής, με τη σφραγίδα μιας ρωμαλέας σκέψης που τείνει συνεχώς στην αλλαγή.

Είναι εκπληκτική η ποικιλία στις μορφές, στα υλικά και στις συνθέσεις, από τα δεξιοτεχνικά σχέδια έως τη σκηνοθεσία εγκαταστάσεων μεγάλης κλίμακας, από τη λάξευση και την ξυλογλυπτική μέχρι το ράψιμο και το μαστόρεμα. Αξιοποιεί οτιδήποτε της πέφτει στα χέρια, από τα κοντάρια και τα αδράχτια που είχαν εγκαταλειφθεί στο παλιό υφαντουργείο που χρησιμοποιούσε ως ατελιέ, μέχρι σουρωτήρια, χωνάκια παγωτού, ραγισμένα γυαλικά και σπασμένα έπιπλα. Στα τελευταία γλυπτά της, παλιά ρούχα από την γκαρνταρόμπα της ποτισμένα με γύψο έχουν τυλιχτεί και τεντωθεί δημιουργώντας μια σειρά συναρπαστικές φιγούρες. Αυτό το είδος ασυγκράτητης, χωρίς αναστολές δημιουργικότητας είναι κάτι που σπάνια συναντάς.

Ιδιαίτερα συναρπαστικά είναι τα «εσωτερικά» της Μπουρζουά, κελιά και δωμάτια που άρχισε να κατασκευάζει από το 1980 και μετά, αναπαράγοντας χώρους που ξεχειλίζουν από αρνητική ενέργεια αλλά και δηκτικό πνεύμα. Αυτό είναι κάτι που έχει κοινό με τον Φράνσις Μπέικον και τα γεμάτα τρόμο ζωγραφισμένα του δωμάτια. Τα δωμάτια της Μπουρζουά είναι χτισμένα μέσα σε παλιές δεξαμενές, σε «παλάτια από θολό γυαλί και παλιά μυστικά, σε ελικοειδείς υφάλους φτιαγμένους με πόρτες και ξύλα από κατεδαφισμένα σπίτια της Νέας Υόρκης, σε γιγαντιαία συρμάτινα κλουβιά για ατίθασα πνεύματα.

Η «Καταστροφή του Πατέρα» είναι κάτι σαν σπήλαιο, θεατρικά φωτισμένο με κόκκινα σποτ. Η σπηλιά είναι επίσης ένα γιγάντιο στόμα κι ένα τραπέζι φαγητού (η αγχωμένη ανάμνηση των οικογενειακών γευμάτων επανέρχεται σε πολλά έργα της Μπουρζουά), κατοικημένο από πλαδαρά, αποκρουστικά μορφώματα. Πόσο διαφορετικά είναι αυτά από τις τοτεμικές φιγούρες που έφτιαχνε τη δεκαετία του ’40 και του ’50, ψηλόλιγνα, αέρινα πλάσματα από ξύλα ξεβρασμένα στην ακρογιαλιά. Η ασταθής ισορροπία τους ήταν μέρος της γοητείας τους - η προσωρινότητα της ευτυχίας πριν από την κατάρρευση.

Μία από τις καλύτερες στιγμές σ’ αυτή την έκθεση έρχεται ακριβώς στο τέλος, όταν το τελευταίο «δωμάτιο» γίνεται μια wunder kammer, μια κάμαρα θαυμάτων όπου μικρά γλυπτά και αντικείμενα παρουσιάζονται πίσω από γυαλί. Στο κέντρο του δωματίου, ένα μεγάλο κουτί μουσειακής επίδειξης περιέχει δύο μαύρες, πρησμένες ανθρώπινες φιγούρες, ενωμένες. Κάνουν έρωτα - ή έχουν αποσβολωθεί προσπαθώντας. Εχουν χάσει τα κεφάλια τους (εκτός κι αν η Μπουρζουά ξέχασε να τους φτιάξει κεφάλια) και η θηλυκή φιγούρα έχει ένα τεχνητό πόδι. Ολα αυτά θα μπορούσαν να είναι αποκρουστικά, αλλά οι φιγούρες είναι τόσο αφοπλιστικά ευτράπελες που δεν προσβάλλουν. Σ’ ένα από τα ράφια, κοντά στην έξοδο, υπάρχει ένα κεντημένο μαντίλι. «Εχω πάει στην κόλαση κι έχω γυρίσει», γράφει, «και θέλω να σας πω ότι ήταν υπέροχα».