Της Γιωτας Συκκα

Για καιρό τα εργαστήρια του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου κάλυπτε η ίδια έντονη μυρωδιά. Ηταν η χαρακτηριστική μυρωδιά από τα υγρά της ταρίχευσης που είχαν επιστρατευθεί για την αποκατάσταση δεκάδων αντικειμένων της αιγυπτιακής συλλογή του μουσείου. Οποιος είχε την τύχη να μπει στον κόσμο των συντηρητών και των αρχαιολόγων εκείνη την περίοδο, ήταν τυχερός. Το θέαμα που αντίκριζε ήταν ανεπανάληπτο. Ο Δζεδ - Ωρου- Αούφ- Αγχ, η μούμια με το περίεργο βαφτιστικό, δεχόταν τις φροντίδες των ειδικών. Τα 2.500 χρόνια κάτι άφησαν πάνω στον νεαρό από την Αίγυπτο, αλλά και στη διχτυωτή επικάλυψη του σάβανου, φτιαγμένη όλη αριστοτεχνικά από χάντρες φαγεντιανής τιρκουάζ χρώματος, που πέρασε κι αυτή από το ίδιο «χειρουργικό» κρεβάτι.

Είναι από τις εκπλήξεις της επανέκθεσης της αιγυπτιακής συλλογής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, που εγκαινιάζεται στις 14 Μαΐου. Οχι μόνο γιατί βγαίνει πρώτη φορά στο κοινό, αλλά επειδή οι ειδικοί ασχολήθηκαν αρκετό καιρό με την περίπτωσή της.

Η ποδιά –όπως τη λένε οι αρχαιολόγοι–, που απεικονίζει έναν ιπτάμενο σκαραβαίο, οι αρχαίοι Αιγύπτιοι την έραβαν πάνω στις μούμιες. Για λόγους καλλωπισμού. Χάντρα χάντρα τη δούλευαν οι συντηρητές του μουσείου για να πάρει πάλι σχήμα, αφού όταν βρέθηκε ήταν «όλο μια μάζα». Τη στερέωναν με χιλιάδες καρφίτσες μέχρι να την ανοίξουν προσεχτικά και ολόκληρη, προκειμένου να δουν τις ανάγκες για την αποκατάστασή της. Το ενδιαφέρον για τους επισκέπτες της έκθεσης είναι ότι διασώζει όχι μόνο τις χάντρες αλλά ακόμη και την αυθεντική της κλωστή!

Η διάσημη βέβαια της έκθεσης είναι η Τακουσίτ. Η χάλκινη πριγκίπισσα δεν έχει καιρό που επέστρεψε από το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, όπου έγινε κι αφίσα με την ευκαιρία της έκθεσης των αιγυπτιακών αρχαιοτήτων. Γνωστή και ως η Αιθιοπίς (παραπέμπει σε συγγενικό δεσμό ή γάμο με Αιθίοπα), το άγαλμα της πριγκίπισσας ιέρειας που βρέθηκε το 1880 στην Κάτω Αίγυπτο, στο λόφο Κομ - Τουρουγκά, νότια της Αλεξάνδρειας, είναι από τα σπουδαιότερα κομμάτια της αιγυπτιακής συλλογής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Με παραστάσεις θεών και ιερογλυφικά, εντυπωσιακή και λαμπερή, θα υποδέχεται τον επισκέπτη στη δεύτερη αίθουσα.

Στο Εθνικό Αρχαιολογικό δεν περισσεύει χώρος με τον πλούτο που διαθέτει. Γι’ αυτό άλλωστε, η υπόγεια επέκταση για την οποία δόθηκαν πρόσφατα οι προδιαγραφές, δεν πρέπει να καθυστερήσει ούτε μέρα από τις υπηρεσίες του ΥΠΠΟ. Δεδομένου του χώρου, η αιγυπτιακή συλλογή θα φιλοξενηθεί και πάλι στο ισόγειο, σε δύο αίθουσες έκτασης 352 τ.μ., βαμμένες στο χρώμα της άμμου για να παραπέμπει το κοινό στην έρημο της Σαχάρας. Μούμιες, σαρκοφάγοι, στήλες με ιερογλυφικά, ειδώλια, κοσμήματα, αγγεία, σκαραβαίοι, εντυπωσιακά πορτρέτα Φαγιούμ, ταφικά κιβώτια, περίπου 1.200 αντικείμενα συνολικά θα πάρουν θέση μπροστά στο κοινό. Ενα μέρος, δηλαδή, από τα 7.000 και πλέον έργα (ανάμεσά τους 20 μούμιες) που διαθέτει το μουσείο στις αποθήκες του. Ωστόσο, δεν είναι ο αριθμός που κάνει ξεχωριστή αυτή την έκεθση. Η ποιότητα είναι που κάνει τη διαφορά σε αυτά τα αιγυπτιακά έργα, αναδεικνύοντας τη συλλογή, τη σημαντικότερη των Βαλκανίων και της Ανατολής, τοποθετώντας την στην τέταρτη θέση σε όλη την Ευρώπη.

Η αιγυπτιακή συλλογή του Εθνικού Αρχαιολογικού δεν είναι τυχαία. Πρόκειται για μια από τις διασημότερες, επαναλαμβάνουν συχνά οι δύο γενικοί συντονιστές της έκθεσης. Ο διευθυντής του Μουσείου Νίκος Καλτσάς και η Λένα Παπάζογλου, προϊσταμένη της Προϊστορικής Συλλογής και των αιγυπτιακών θησαυρών του μουσείου, υπογραμμίζουν ότι τα αντικείμενα καλύπτουν την ιστορία του αρχαίου αιγυπτιακού πολιτισμού από την προδυναστική μέχρι τη ρωμαϊκή εποχή (4.000 π.Χ. - 4ος αι. μ.Χ.). Ο αρχαίος αιγυπτιακός πολιτισμός είναι ο μόνος από τους μεγάλους πολιτισμούς της Μεσογείου, πλην του ελληνικού, που ήδη από το 1890 αντιπροσωπεύεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. «Η αιγυπτιακή συλλογή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου», λένε οι αρχαιολόγοι του ΕΑΜ, «κατέχει σημαντική θέση παγκοσμίως λόγω του πλούτου, της ποιότητας και της σπανιότητας των αντικειμένων της».

Ολα άρχισαν το 1880. Ο πρώτος Ελληνας συλλέκτης αιγυπτιακών αρχαιοτήτων ήταν ο ομογενής Ιωάννης Δημητρίου από τη Λήμνο, που διέμενε στην Αλεξάνδρεια. Ηταν ο πρώτος που δώρισε τη συλλογή του στο μουσείο, πριν ακόμη ανεγερθεί το κτίριο. Ο δεύτερος φιλότεχνος ομογενής από την Αίγυπτο ήταν ο Αλέξανδρος Ρόστοβιτς, από το Κάιρο, που δώρισε στο ελληνικό Δημόσιο το 1904 συνολικά 2.237 αντικείμενα! Αυτές οι δύο δωρεές αποτέλεσαν τον πυρήνα της συλλογής του Εθνικού Αρχαιολογικού, η οποία εμπλουτίστηκε από δωρεές της Ελληνικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, της αιγυπτιακής κυβέρνησης, άλλες μεμονωμένες μικρότερες, καθώς και αντικείμενα προερχόμενα από ανασκαφές και κατασχέσεις στον ελλαδικό χώρο.

Η εμπλουτισμένη επανέκθεση έχει στόχο τη γνωριμία του επισκέπτη με την καθημερινή ζωή των αρχαίων Αιγυπτίων. Τα αντικείμενα ερμηνεύονται με βάση τη χρήση τους, ενώ ιδιαίτερη θέση στην έκθεση κατέχουν οι ταφικές πρακτικές και η θρησκεία των αρχαίων Αιγυπτίων. Παράλληλα, επισημαίνεται η στενή σχέση μεταξύ ελληνικού και αιγυπτιακού πολιτισμού κατά την αρχαιότητα.

Ο εκπαιδευτικός χαρακτήρας της έκθεσης ενισχύεται από το πλούσιο εποπτικό υλικό που θα τη συνοδεύει, για τη δημιουργία του οποίου διεξήχθη για πρώτη φορά στο Μουσείο ειδική έρευνα κοινού. Η έρευνα αφορούσε το ύφος των επιτοίχιων κειμένων και των λεζαντών. Οι προτιμήσεις των επισκεπτών και του προσωπικού του Μουσείου; «Μικρά κείμενα και περιεκτικά», λέει η μουσειολόγος Νάγια Δελακούρα. Η έκθεση θα πλαισιώνεται από εκπαιδευτικά προγράμματα για οικογένειες και μαθητές, τα οποία θα αφορούν τα ταφικά έθιμα στην αρχαία Αίγυπτο.

Υπεύθυνη για την αρχαιολογική επιμέλεια είναι η αρχαιολόγος Ελένη Τουρνά, για τον αρχιτεκτονικό - μουσειογραφικό σχεδιασμό η Μπέσσυ Δρούγκα, για τον μουσειολογικό σχεδιασμό οι: Νάγια Δελακούρα (αρχαιολόγος - μουσειολόγος), επιστημονικός σύμβουλος Βασίλης Χρυσικόπουλος (δρ αιγυπτιολόγος) και την τεχνική υποστήριξη η Κέλλυ Δρακομαθιουλάκη. Συντηρητές οι: Φούλη Σκαμαγκούλη, Μάκης Μακρής, Πέτρος Καίσαρ, Μαρία Αποστολοπούλου, Αλεξάνδρα Κωτσάκη, Μαρία Κοντάκη, Γιάννης Παναγάκος, Δημήτρης Καραμουζάς, Χρήστος Στεφανίδης, Βασίλης Γαλανάκος, Σελήνη Γιουβανοπούλου, Μιχάλης Δημητριάδης, Μαρία Λεφάκη, ενώ τις σχεδιαστικές αναπαραστάσεις φρόντισε ο Θανάσης Θεμελής (μουσειακός ζωγράφος).

Τα ξύλινα αντικείμενα, τα γλυπτά από γρανίτη, μια γυναικεία μορφή που ζυμώνει, τα εντυπωσιακά χάλκινα ειδώλια και τα ζωγραφιστά φέρετρα τα οποία πια θα εκτίθενται όρθια και όχι μόνο οριζόντια όπως παλιά, είναι σε όσα πρέπει να σταθείτε περισσότερο. Προσέξτε την ξύλινη ταφική στήλη με παράσταση της ψάλτριας του θεού Αμμωνα, Ταπερέτ, σε στάση λατρείας προς το θεό Ρα-Χοράχτι και τη θεά Μαάτ. Επίσης, το νεκρικό πορτρέτο Φαγιούμ αγοριού σε προεφηβική ηλικία, από επιζωγραφισμένο λινό ύφασμα με τέμπερα (τέλος 4ου αι. μ.Χ.), το ξύλινο ταφικό κιβώτιο του ιερέα του θεού Μοντού, Παντιχόρ που προοριζόταν για τη φύλαξη των ουσάμπτι. Η άνω ζώνη σώζει απόσπασμα από την επωδή 6 του «Βιβλίου των Νεκρών», που αναφέρεται στα καθήκοντα των ουσάμπτι ως υπηρετών του νεκρού. Το σχήμα του παραπέμπει στον τύπο των ναών της Κάτω Αιγύπτου (Τέλος Τρίτης Μεταβατικής - Υστερη Περίοδος. 25η δυναστεία, περ. 770 - 657 π.Χ.).

Αποκλείεται να μείνετε ασυγκίνητοι στη γοητεία της χάλκινης πριγκίπισσας - ιέρειας Τακουσίτ. Πατέρας της ήταν ο Μεγάλος Αρχηγός λιβυκής φυλής, Ακανός Β΄ και ο τόπος καταγωγής της βρίσκεται κοντά στη λίμνη Μαρεώτιδα, νότια της Αλεξάνδρειας (Υστερη Περίοδος. Τέλος 25ης δυναστείας. Γύρω στο 670 π.Χ.). Επίσης, στο ναόσχημο εγκόλπιο μούμιας (επιχρυσωμένο ξύλο με ποικίλους ένθετους ημιπολύτιμους λίθους. Νέο Βασίλειο, 18η - 19η δυναστεία, περ. 1550 - 1196 π.Χ.). Περιέχει τη μούμια του Νεσπακασούτι, επικεφαλής υμνωδού στο ναό του θεού Μιν της πόλης Αχμίμ της Μέσης Αιγύπτου. Διαδοχικές στρώσεις γύψου και λινών ταινιών εμποτισμένες με κόλλα. (Τρίτη Μεταβατική Περίοδος, περ. 1070 - 712 π.Χ.), και το εντυπωσιακό ξύλινο ταφικό ομοίωμα πλοίου με το πλήρωμά του (Μέσο Βασίλειο).

Το καρβέλι ψωμί που βρίσκεται στην πρώτη αίθουσα είναι αληθινό, όπως το σκοινί, οι καρποί κοκοφοίνικα, οι πάτοι από παπούτσια της εποχής...

Οι προθήκες στο μουσείο είναι έτοιμες, με ειδικό φωτισμό και σε κάποιες απ’ αυτές ειδικό σύστημα αφύγρανσης για τα ευαίσθητα αντικείμενα όπως οι σαρκοφάγοι. «Η έκθεση γίνεται πια θεματική», μας εξηγεί ο Ν. Καλτσάς. Ετσι, μετέφερε από τις αποθήκες του μουσείου πλούσιο υλικό, 400 αντικείμενα που δεν παρουσιάστηκαν ποτέ «ώστε να αναπτύξουμε και να τεκμηριώσουμε τις ενότητες».

Οι ενότητες που έχει την ευκαιρία να περιηγηθεί ο επισκέπτης είναι: η εξουσία, η λατρεία, και οι τελετουργίες, τα ταφικά έθιμα και οι δοξασίες, η καθημερινή ζωή, η μαγεία κ.ά. Μαζί και άλλες ανεξάρτητες με θέμα τη μουσική, τους σκαραβαίους, τη γραφή, τους θεούς. Ετσι, το κοινό θα σχηματίσει μια ολοκληρωμένη εικόνα για τον αιγυπτιακό πολιτισμό και τους ανθρώπους του, οι οποίοι μια ζωή προετοιμάζονταν για το θάνατο. Κι όταν έφτανε η ώρα, έβαζαν στους τάφους όλα τα αντικείμενα που θα τους συνόδευαν στην άλλη ζωή. Προσωπικά αντικείμενα τα οποία ήταν απαραίτητα για τη διατήρηση της ύπαρξης του νεκρού στον άλλο κόσμο. Οπως μικροτεχνήματα, αγγεία, κοσμήματα, αντικείμενα καλλωπισμού, ξύλινα ειδώλια, ομοιώματα πλοίων, εργαλεία κ.λπ.

Στην ταρίχευση κανείς δεν ξεπερνούσε τους Αιγύπτιους. Τα υλικά που χρησιμοποιούσαν ήταν αρωματικά έλαια, ρητίνες, νίτρο. Το σώμα των νεκρών, το γέμιζαν με κρεμμύδια, πριονίδια, διαφόρων ειδών μπαχάρια, ενώ εξωτερικά το τύλιγαν με λωρίδες υφάσματος.

Στην έκθεση παρουσιάζονται τέσσερις σαρκοφάγοι, το περίβλημα δηλαδή είναι από ξύλο, καθώς και δύο «καρτονάζ». Η τεχνική αυτή συνδυάζει το λινό ύφασμα με τη ρητίνη ως συνδετικό υλικό και τη ζωγραφική όταν στεγνώσει η διαδικασία. Υπάρχει όμως και μια πήλινη σαρκοφάγος. Αυτή προοριζόταν μόνο για τους ξένους.