Του Νικου A. Δοντα

Ηταν ένας ήχος που τάραξε τα νερά και άλλαξε δραστικά το τοπίο στον χώρο της σοβαρής μουσικής. Οταν πρωτακούστηκε στη Δύση αυτό που πριν από ένα τέταρτο του αιώνα χαρακτηρίστηκε «ιερός μινιμαλισμός» φάνηκε σε συνθέτες και ακροατές ως απροσδόκητο διέξοδο. Η γραφή τών τότε άγνωστων συνθετών από την Ανατολική Ευρώπη προσέδιδε στο καθαρό μουσικό κείμενο μια λησμονημένη διάσταση πνευματικότητας που ο φανατικά αφαιρετικός, μεταπολεμικός μοντερνισμός της καπιταλιστικής Δύσης είχε απωθήσει. Αναζητώντας ρίζες στην εκκλησιαστική παράδοση των χωρών της καταρρέουσας Σοβιετικής Ενωσης αυτές οι πρωτάκουστες μουσικές μετέφεραν στη Δύση τη βαθιά μελαγχολία χρόνων περασμένων και αξιών που καταρρακώθηκαν, την απογοήτευση μιας ψεύτικης ελπίδας που έσβηνε προκαλώντας πόνο, τη συναίσθηση χαμένης ζωής. Ενας από τους πατριάρχες αυτής της μουσικής, ο Εσθονός Αρβο Περτ γιόρτασε το 2010 τα 75 του χρόνια.

Ο παραγωγός Μάνφρεντ Αϊχερ, η εταιρεία του ECM, και ο Αρβο Περτ είναι ταυτισμένοι. Η New Series -«Νέα σειρά»- της ECM εγκαινιάστηκε το 1984 κάνοντας γνωστό στη Δύση τον συνθέτη μέσα από την έκδοση του έργου «Tabula rasa» -«Αγραφος πίνακας», που είχε ηχογραφηθεί το 1977 στη Βόννη. Ηταν η αρχή μιας μακράς σχέσης εκτίμησης και εμπιστοσύνης μεταξύ μουσικού δημιουργού και εταιρείας, μοναδική στην εποχή μας. Σήμερα, με την ευκαιρία της επετείου, η ECM αφενός επανεκδίδει τον πρώτο εκείνο δίσκο-ορόσημο, αφετέρου εκδίδει την πρόσφατη Τέταρτη Συμφωνία του Περτ.

Σε εκείνο τον αρχικό δίσκο, όπως και στην τωρινή επανέκδοση, εκτός από τον «Αγραφο πίνακα» περιλαμβάνονταν σε εκτελέσεις από κορυφαίους μουσικούς τρία έργα που αποδείχτηκαν «κλασικά»: το «Fratres» -«Αδελφοί»- στην αρχική του εκδοχή για βιολί και πιάνο με τους Γκίντον Κρέμερ και Κιθ Τζάρετ αλλά και στην εκδοχή του για 12 βιολοντσέλα, εδώ της Φιλαρμονικής του Βερολίνου, το «Ασμα στη μνήμη του Μπέντζαμιν Μπρίτεν» ερμηνευμένο από την Κρατική Ορχήστρα της Στουτγάρδης υπό τον Ντένις Ράσελ Ντέιβις και ο «Αγραφος πίνακας» παιγμένος από τους Κρέμερ και Τατιάνα Γκριντένκο βιολί, και τον συνθέτη Αλφρεντ Σνίτκε στο προετοιμασμένο πιάνο. Την Ορχήστρα Δωματίου της Λιθουανίας υπό τον Σαούλιους Ζοντέτσκις. Στην επανέκδοση ο δίσκος εντάσσεται σε βιβλίο που περιλαμβάνει νέα εισαγωγικά κείμενα του μουσικολόγου Μάικλ Γκρίφιθς, πιστά αντίγραφα της χειρόγραφης παρτιτούρας του «Αγραφου πίνακα» και του «Ασματος», καθώς επίσης πλήρεις τις παρτιτούρες των τεσσάρων έργων για εκείνους που επιθυμούν να εμβαθύνουν.

Τα τελευταία χρόνια ο Περτ είχε κατά νου να συνθέσει ένα έργο με θέμα τους προστάτες αγγέλους. Οταν ήρθε η παραγγελία από τη Φιλαρμονική Ορχήστρα του της «πόλης των αγγέλων» το θεώρησε σημαδιακό. Η Τέταρτη Συμφωνία του με τίτλο «Λος Αντζελες» πρωτοπαίχτηκε στις 9 Ιανουαρίου 2009 υπό τη διεύθυνση του Εζα-Πέκα Σάλονεν. Είναι αφιερωμένη στον Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, μέλος της ρωσικής ολιγαρχίας και έναν από τους πλουσιότερους ανθρώπους στον κόσμο, που το 2003 φυλακίστηκε για πολιτικούς λόγους και αναδείχτηκε σε αρνητικό σύμβολο της αυταρχικής διακυβέρνησης των Πούτιν και Μεντβέντεφ. Στη δισκογραφική έκδοση προτάσσονται τα λόγια του Ιταλού φιλόσοφου και πολιτικού Τσέζαρε Μπεκάρια (1738-1794) «η συγχώρεση και η χάρη είναι τόσο πιο απαραίτητες όσο οι νόμοι είναι παράλογοι και οι καταδίκες σκληρές».

Η Συμφωνία είναι ένας θρήνος. Οπως συμβαίνει πάντα στον Περτ, στηρίζεται στον ασματικό χαρακτήρα του αιθέριου ήχου των εγχόρδων. Σε πρόσφατη συνέντευξη ο συνθέτης είπε πως αν το μέρος τους δεν ήταν γραμμένο τόσο ψηλά, τα έγχορδα θα μπορούσαν να αντικατασταθούν από ανθρώπινες φωνές.

Τη διάρκεια του δίσκου συμπληρώνουν αποσπάσματα από τον ιδεολογικά συγγενή «Κανόνα Μετάνοιας» -«Kanon pokajanen»- που μελοποιεί σλαβική μετάφραση του γνωστού ύμνου που έχει συνθέσει ο Αγιος Ανδρέας ο Κρης (660-740 μ.Χ.). Ανεξάρτητα από τα σκοτεινά, σύγχρονα πολιτικά συμφραζόμενα, στην πραγματικότητα πρόκειται για μουσική μοναδικής λιτότητας και ταυτόχρονα μεγάλης συναισθηματικής δύναμης. Μια από τις πιο πειστικές απαντήσεις στα ερωτήματα σχετικά με τη σύγχρονη εξέλιξη της σοβαρής μουσικής δημιουργίας.