Το κρίσιμο σταυροδρόμι ενός συγγραφέα

Η μιντιακή περσόνα του «φαινόμενου» Μισέλ Ουελμπέκ μοιάζει να παρεισφρέει όλο και περισσότερο στα βιβλία του

Της Τιτικας Δημητρουλια

Το νέο μυθιστόρημα του Μισέλ Ουελμπέκ, «Η δυνατότητα ενός νησιού», εκδόθηκε το 2005 στη Γαλλία μετά φανών και λαμπάδων: μεταγραφή από τον Φλαμμαριόν στον Φαγιάρ με τίμημα 1,3 εκατομμύρια ευρώ, δηλώσεις του ιδίου ότι πρόκειται για το αριστούργημά του, επιλεκτική διανομή του κειμένου σε δημοσιογράφους φίλα προσκείμενους προς τον ίδιο και το έργο του πριν κυκλοφορήσει στα βιβλιοπωλεία, αναγγελία της μεταφοράς του στον κινηματογράφο – η οποία στην πορεία ματαιώθηκε, με αποτέλεσμα ο συγγραφέας να αναζητά και πάλι εκδότη. Περσόνα των μέσων και της διαρκούς αυτοβιογραφίας, θεσμοποιημένος ροκ σταρ της ευρωπαϊκής λογοτεχνικής σκηνής, για τον οποίο πλέον οργανώνονται συμπόσια και γράφονται διδακτορικά, ο ταλαντούχος Ουελμπέκ αντιμετωπίζεται πλέον ως «φαινόμενο», όπως μαρτυρεί και ο τίτλος της βιογραφίας του από τον Ντενί Ντεμονπιόν («Houellebecq non autoris�: Enqu�te sur un ph�nom�ne», Maren Sell, 2005). Διότι με μία εξόχως οργανωμένη τακτική αυτοπαρουσίασης - «επιμέλειας του εαυτού», η οποία συναιρεί την πρόκληση και τον εντυπωσιασμό με την απόκρυψη, το μυστήριο και τον υπερβάλλοντα συναισθηματισμό, ενώ αφήνει να πλανάται στον αέρα μια υποψία θειαφιού, έχει καταφέρει να έχει επί μία δεκαετία μονίμως στραμμένους επάνω του τους προβολείς της δημοσιότητας.

Οι σαφείς και υπονοούμενες ρατσιστικές, σεξιστικές, αντιδραστικές θέσεις του, στις οποίες χρωστάει χαρακτηρισμούς του τύπου «αρνητιστής» (Νάνσυ Χιούστον), νεοαντιδραστικός (Ντανιέλ Λιντεμπέρ και άλλοι πολλοί), οι αντιισλαμικές του κορώνες που τον οδήγησαν έως και στο δικαστήριο και τον έκαναν να νιώσει μία άλλου τύπου ανασφάλεια, διαφορετική από τη συναισθηματική, εναλλάσσονται με εκκλήσεις για κατανόηση όσον αφορά το διαρκές πένθος που βιώνει, επειδή η μητέρα του δεν τον χάιδεψε πολύ όταν ήταν μικρός, επειδή του έχει λείψει η αγάπη, τον προδίδουν οι φίλοι, τον μάχονται οι δημοσιογράφοι. Οπως επίσης και με δηλώσεις ότι είναι ένας από τους πιο ταλαντούχους συγγραφείς της γενιάς του, ότι είναι ο νέος Περέκ και άλλα συναφή. Των εκδοτών συνεπικουρούντων, το αποτέλεσμα μετριέται στα εκατομμύρια της μεταγραφής, αλλά και των υπέρογκων συγγραφικών του δικαιωμάτων – στη Γερμανία μόνο τα έργα του έχουν πουλήσει 500.000 αντίτυπα.

Πέραν αυτών, όμως, υπάρχει και ο Ουελμπέκ συγγραφέας, που τάραξε τα νερά της ομφαλοσκοπούσας σύγχρονης γαλλικής λογοτεχνίας, κάνοντας πράξη την ars poetica που πρότεινε ήδη από το 1991: «Κάθε κοινωνία έχει [...] τις πληγές της. Βάλτε το δάχτυλο στην πληγή και πιέστε δυνατά. Εξερευνήστε τα θέματα για τα οποία κανείς δεν θέλει να ακούσει. [...] Σταθείτε στην αρρώστια, την αγωνία, την ασχήμια. Μιλήστε για το θάνατο, τη λήθη. Τη ζήλια, την αδιαφορία, τη ματαίωση, την έλλειψη αγάπης. [...] Οταν θα προκαλέσετε στους άλλους ένα κράμα έντρομου οίκτου και περιφρόνησης, θα ξέρετε ότι είστε σε καλό δρόμο». Ετσι κι ο ίδιος, σαν άλλος Μπαλζάκ, με τον οποίο τον συγκρίνουν και συγκρίνεται, προσπαθεί να χαρτογραφήσει το δηωμένο τοπίο της Δύσης, ως μια απέραντη waste land του χρήματος και του σεξ, όπου η «ζώσα ζωή» ανήκει αμετάκλητα στο παρελθόν. Μεγεθύνοντας όσο δεν παίρνει τους φόβους μιας κατ’ επίφασιν ασφαλούς μικροαστικής τάξης, από την καταστροφή του περιβάλλοντος και το γήρας ώς την τρομοκρατία και τη μοναξιά, τη διάλυση της διυποκειμενικότητας, το ανέφικτο του μοιράσματος, ο Ουελμπέκ αποδομεί τη σύγχρονη κοινωνία από τη σκοπιά του δεξιού αναρχισμού και του αντιανθρωπισμού –με την φιλοδοξία να γίνει και αυτός «ένα σημαντικό κάθαρμα», σαν τον Σελίν, τον Σαρτρ ή τον Ζενέ– ή τουλάχιστον «ένα είδος Ζαρατούστρα της μεσαίας τάξης». Η ποίησή του, από την άλλη, ερμηνεύει τη στάση του: «Και η αγάπη, μέσα στην οποία όλα είναι εύκολα/κι η προσφορά είναι ακαριαία/υπάρχει καταμεσής στο χρόνο,/η δυνατότητα ενός νησιού». Οι στίχοι αυτοί σημαίνουν τη μάταιη, απελπισμένη, απεγνωσμένη αναζήτηση της ενότητας, του όλου μέσα από την αγάπη. Εξηγούν γιατί η ρομαντική κραυγή του ποιητή, ο οποίος αναρωτιέται «πού έχει πάει ο παράδεισος, που χάθηκαν οι θεοί», μετατρέπεται στην οργή και το θυμό του πεζογράφου, που γίνεται ένας κυνικός, «οξυδερκής παρατηρητής της σύγχρονης πραγματικότητας».

Στο «Η δυνατότητα ενός νησιού», ο Ουελμπέκ οικτίρει γι’ άλλη μια φορά την ανθρωπότητα για την κατάντια της και την καταδικάζει στο πυρ εξώτερον, τάσσεται κατά της αναπαραγωγής του ανθρώπινου είδους και υπέρ της κλωνοποίησης με γενετική παρέμβαση. Συνεχίζει, δηλαδή, τη συλλογιστική των «Στοιχειωδών σωματιδίων», προσθέτοντας αυτή τη φορά το στοιχείο της αιωνιότητας, ως μοναδικής δυνατότητας γαλήνευσης του ανθρώπου, μέσα από την κατάργηση των αισθήσεων και των αισθημάτων. Ο Ντανιέλ 1, το πρωτότυπο των Ντανιέλ 24 και 25 που αποτελούν τους κλώνους του, προσχωρεί σε μια σέκτα που υπόσχεται την αιώνια ζωή και μετέχει στο πρώτο μεταανθρώπινο βασίλειο, στο πρώτο αυτότροφο ζωικό είδος που, χάρη στην Τυπική Γενετική Τροποποίηση του DNA του, απολαμβάνει τα αγαθά της αιώνιας ηρεμίας, απαλλαγμένο από την επιθυμία του Αλλου. Ο Ουελμπέκ προτείνει επιτέλους μιαν ολοκληρωμένη λύση όσον αφορά την τυραννία του σώματος, που τον στοιχειώνει εξαρχής, ως πηγή ηδονής και οδύνης: σχεδόν το καταργεί – και από την ανυπαρξία των αισθημάτων περνάμε πλέον στη νοσταλγία τους. Κι αυτή η νοσταλγία, που υπαγορεύει την ηρωική έξοδο του Ντανιέλ 25 από το προστατευμένο περιβάλλον της αιώνιας αναγέννησης στον κανιβαλιστικό κόσμο των «αγρίων» ανθρώπων, στον σαρκοβόρο φυσικό κόσμο, ορίζει εντέλει το ανέφικτο του εγχειρήματος: ακόμα και στην αιώνια ζωή ο άνθρωπος συνεχίζει να πονά για όσα δεν έχει.

Το σημαντικό στον Ουελμπέκ, έως σήμερα, ήταν η αυθεντικότητα της οδύνης που αναδυόταν μέσα από τον σκληρό, ανελέητο κυνισμό του, η αίσθηση της αναπότρεπτης, βιβλικής συντέλειας του κόσμου, ως δίκαιης τιμωρίας για τα αμαρτήματα του δυτικού πολιτισμού. Οι βιβλικές αντηχήσεις είναι ακόμη πιο ευδιάκριτες στο νέο του μυθιστόρημα, που ταλαντεύεται ανάμεσα στη Δημιουργία και την Αποκάλυψη, με πλατωνικές παρεκβάσεις και αναφορές στην Καινή Διαθήκη όσον αφορά τη «νεκρή αγάπη». Και οι νεοάνθρωποί του, που αναζητούν τη σωτηρία τους μέσα σε έναν κόσμο άνυδρο, ερειπωμένο και ερημωμένο, που θυμίζει Mad Max, είναι εξίσου ενδιαφέροντες και συγκινητικοί με τους κλώνους στο «Μη μ’ αφήσεις ποτέ» του Καζούο Ισιγκούρο ή τους μεταανθρώπους του άλλου κακού παιδιού της γαλλικής λογοτεχνίας, του Μωρίς Νταντέκ, στο «Cosmos Inc.». Η καθ’ υπερβολήν περιγραφή όμως μιας αδιέξοδης κατάστασης μοιάζει να έχει φτάσει πια στα όριά της και ο Ντανιέλ 1, παρότι σαφώς επηρεασμένος, όπως και ολόκληρο το βιβλίο, από τον Νόρμαν Σπίνραντ και τον Τζακ Μπάρον ή το «Mind Game», δεν φτάνει τα πρότυπά του, εγκλωβίζεται στις εμμονές του Ουελμπέκ και μας προκαλεί πλήξη. Παράλληλα, ο ιδεολογικός προσανατολισμός των έργων του, το γεγονός ότι τονίζουν τη ζωικότητα της ανθρωπινότητας, ανοίγοντας εφιαλτικές προοπτικές αναίρεσής της, επιτείνεται ως πρόβλημα, όπως ενισχύεται και η αίσθηση που είχαμε για πρώτη φορά στην «Πλατφόρμα», ότι ο Ουελμπέκ αρχίζει και χάνει τον έλεγχο της γραφής του, καθώς η μιντιατική περσόνα του μοιάζει να παρεισφρέει όλο και περισσότερο στα βιβλία του και να κλονίζει τη δομή τους. «Η δυνατότητα ενός νησιού» είναι ένα δυνατό όσο και άνισο βιβλίο, που αφήνει όλα τα ενδεχόμενα ανοιχτά ως προς την πορεία ενός συγγραφέα τόσο έξυπνου και ταλαντούχου που καταλήγει επικίνδυνος για τον ίδιο του τον εαυτό.