Του Δημητρη Pηγοπουλου

Το Σάββατο το μεσημέρι δημοσιογράφοι και υψηλοί προσκεκλημένοι του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» ανέμεναν με αγωνία από τον διάσημο Ιταλό αρχιτέκτονα Ρέντσο Πιάνο την αποκάλυψη των σχεδίων του για τα νέα κτίρια της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδας και της Εθνικής Λυρικής στο Δέλτα Φαλήρου. Λίγες ώρες αργότερα, ήταν κυρίαρχη η αίσθηση ότι ο Ιταλός σταρ δεν σχεδιάζει απλά δύο κτίρια υψηλής αισθητικής, απολύτως απαραίτητα για την Αθήνα του 21ου αιώνα, αλλά επιχειρεί μια βαθιά τομή στο αθηναϊκό τοπίο.

«Θέλουμε να ξαναδώσουμε πίσω στην πόλη τη θέα προς τη θάλασσα», ήταν από τα πρώτα λόγια του Ρέντσο Πιάνο μπροστά σ' ένα ανυπόμονο ακροατήριο με πολλούς επισήμους (Κ. Καραμανλής, Κων. Μητσοτάκης, Νικ. Κακλαμάνης, Αντ. Σαμαράς, Α. Σπηλιωτόπουλος, Λ. Ζαγορίτης, Μ. Βαρβιτσιώτης, κ.ά). Σε αυτά τα λόγια κρύβεται ολόκληρη η κεντρική ιδέα του Ρέντσο Πιάνο και της ομάδας του για το project της Αθήνας που θα γίνει πραγματικότητα μέχρι το 2015 χάρη στη γενναιόδωρη δωρεά του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος». Ο Πιάνο επέμεινε πολλές φορές στη διάρκεια της ομιλίας του στο γεγονός ότι αυτή τη στιγμή έχουμε στα χέρια μας μόνο την «ιδέα» (concept design) και τίποτα περισσότερο. Η οριστική μελέτη θα είναι έτοιμη το καλοκαίρι και οι εργασίες αναμένεται να αρχίσουν το 2011.

Δεν παρουσιάστηκαν λοιπόν μακέτες των κτιρίων, μόνο κατόψεις και τομές του κτιριακού συγκροτήματος, και, φυσικά, το μάστερ πλαν για την έκταση των 166 στρεμμάτων που θα καταλαμβάνει το νέο πάρκο της Αθήνας, ένας δεύτερος Εθνικός Κήπος στην απόληξη της λεωφόρου Συγγρού. Αλλά ήταν αρκετά για να καταλάβουμε τι έχει στο μυαλό του ο Ιταλός αρχιτέκτονας. Αρχίζοντας από το τελευταίο μέτωπο κτιρίων της Καλλιθέας διαμορφώνει έναν κλιμακωτό λόφο που υψώνεται μέχρι το τέλος του πάρκου, τοποθετώντας το ενιαίο συγκρότημα της Βιβλιοθήκης και της Λυρικής Σκηνής στο νοτιοανατολικό άκρο του οικοπέδου. Η μικρή κλίση πετυχαίνει δύο βασικούς στόχους της προμελέτης: το τέλος του περιπάτου αποκαλύπτει ένα θεαματικό belvedere προς τη θάλασσα, παρακάμπτοντας το οπτικό (και πραγματικό) εμπόδιο των οδικών αξόνων που χωρίζουν το πάρκο από την ακτογραμμή του Φαλήρου, και εγκιβωτίζει σημαντικό μέρος του κτιριακού όγκου κάτω από το πάρκο. Ετσι, το κτιριακό συγκρότημα θα ξεπροβάλλει κυριολεκτικά μέσα από τη γη με αιχμή το Αναγνωστήριο της Βιβλιοθήκης, το Reading Room, μια «ιπτάμενη» κουπαστή από γυαλί που θα αγναντεύει τη θάλασσα. Το κτίριο δεν θα είναι καλυμμένο με πράσινο μόνο όσο βρίσκεται κάτω από τη γη. Οταν ολοκληρωθεί θα διαθέτει μια από τις μεγαλύτερες πράσινες επιφάνειες της Ευρώπης: σειρές αλλεπάλληλων και διασυνδεδεμένων βολταϊκών κυψελών θα καλύπτουν τις ενεργειακές ανάγκες του συγκροτήματος, αξιοποιώντας τις πράσινες πηγές ηλιακής και αιολικής ενέργειας. Η ενιαία στέγη θα ενοποιεί αισθητικά και λειτουργικά τα συγκροτήματα της Βιβλιοθήκης και της Λυρικής Σκηνής τα οποία σε κάτοψη σχηματίζουν ένα μεγάλο Π. Δεύτερο σημαντικό ενοποιητικό στοιχείο η πλάζα, μια σύγχρονη εκδοχή της αρχαιοελληνικής αγοράς που θα συγκεντρώνει δραστηριότητες πολύ πέρα από αυτές καθεαυτές των δύο οργανισμών. Ηταν ξεκάθαρο ότι ο Ρέντσο Πιάνο οραματίζεται στο Φάληρο ένα νέο αστικό κέντρο, «ένα μέρος για όλους», μια εξέλιξη της πρώτης ιδέας που υλοποίησε σχεδόν τριάντα χρόνια πίσω και μαζί με τον Ρίτσαρντ Ρότζερς στην περίπτωση του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού στο Παρίσι.

Ο Ρέντσο Πιάνο ύμνησε πολλές φορές το φως, το μελτέμι και τη θάλασσα της Αθήνας. Τόσο το μεσημέρι στο Ζάππειο, όσο και το ίδιο απόγευμα στο Μέγαρο Μουσικής. Και φέρνει το νερό εκεί που ήταν πριν τις αλλεπάλληλες επιχωματώσεις, σε ανάμνηση της αρχαίας τοπιογραφίας: δημιουργεί ένα κανάλι, παράλληλα με την Εσπλανάδα, ένας επιπλέον πόλος έλξης για τους μελλοντικούς χρήστες του πάρκου που παράλληλα θα λειτουργεί ως αντιπλημμυρικό έργο. Καθόλου διακοσμητική η παρουσία της Αμερικανίδας αρχιτέκτονος τοπίου Ντέμπορα Νέβινς η οποία μας προετοίμασε για έναν μεσογειακό παράδεισο δίπλα στη θάλασσα. Η αντίστροφη μέτρηση άρχισε.