Το ημερολόγιο συνόρων ενός μετανάστη

Ο Γκασμέντ Καπλάνι εξιστορεί στα ελληνικά το «σύνδρομο των συνόρων» και τους «κύκλους της ξενιτιάς»

Του Παντελη Μπουκαλα

«Από τη χώρα όπου έφυγα δε ζητώ παρά ένα διαβατήριο, και αυτό μου το αρνείται. Εδώ που ήρθα εργάζομαι και ζω τόσα χρόνια, και με βλέπουν ακόμα ως ιστορικό ατύχημα. Και εγώ αγαπώ αυτή τη χώρα. Είναι η χώρα όπου ζω. Είναι η χώρα όπου μεγαλώνει το παιδί μου. Γιατί λοιπόν δε μ’ αφήνουν να κάνω μια αξιοπρεπή, ανθρώπινη ζωή; Αξιότιμες κυρίες, αξιότιμοι κύριοι, αυτή τη μαρτυρία και την απορία ήθελα να εκφράσω. Ζητώ ξανά συγγνώμη για την ενόχληση. Ο Θεός να μας έχει όλους καλά, ημεδαπούς και αλλοδαπούς».

Αν πρόκειται για τον Θεό εν ονόματι του οποίου κηρύχθηκε τρις (τουλάχιστον) το «ουκ ένι Ιουδαίος ουδέ Ελλην, ουκ ένι δούλος ουδέ ελεύθερος, ουκ ένι άρσεν και θήλυ» ή για κάποιον άλλον, δεν αποσαφηνίζεται, άλλωστε οι βαθύτερες προσευχές των ανθρώπων μοιάζουν συνήθως με επιστολές προς παραλήπτη αγνώστου διευθύνσεως, αν όχι και αγνώστου ονόματος. Με τις αράδες που παρατέθηκαν παραπάνω τελειώνει πάντως το «Μικρό ημερολόγιο συνόρων» του Γκασμέντ Καπλάνι, τελειώνει δηλαδή με λέξεις που απευθύνονται πρωτίστως σε ανθρώπους.

Ισως για ορισμένους, κι όχι λίγους, οι λέξεις «Αλβανός λογοτέχνης» να μην είναι τίποτε άλλο από το καινούργιο «συντομότερο ανέκδοτο», τώρα πια που τα στατιστικά στοιχεία δεν τους επιτρέπουν να χρησιμοποιούν χλευαστικά το αμέσως προηγούμενο, το «Αλβανός τουρίστας»: σύμφωνα τουλάχιστον με τα πρόσφατα στοιχεία του Ινστιτούτου Τουριστικών Ερευνών και Προβλέψεων (όπως δημοσιεύτηκαν λόγου χάρη στην εφημερίδα «Εθνος» στις 13.9.2006), ο Αλβανός τουρίστας στην Ελλάδα δαπανά καθημερινά 12ο/ο περισσότερα χρήματα απ’ όσα ο μέσος τουρίστας που έρχεται στη χώρα μας από τα (15) κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης, δαπανά δηλαδή 77 ευρώ έναντι 69. Και, πες από τύχη, πες επειδή η ιστορία έχει κι αυτή κάμποση από την ειρωνεία του Καβάφη, έτυχε να διαβάζω το «Μικρό ημερολόγιο των συνόρων» πάνω στο πλοίο, γυρνώντας από την Ικαρία, με το μισό κατάστρωμα γεμάτο Αλβανούς που γυρνούσαν από τις (λιγοήμερες έστω) διακοπές τους στη Σάμο. Τα παιδιά τους, στη γλώσσα τους, στην ενδυμασία, στο χρώμα του προσώπου, στο κινητό, στα παιχνίδια τους, είναι όπως ακριβώς τα εικονίζει ο Καπλάνι, κι όπως τα βλέπουμε γύρω μας: ίδια με τα δικά μας.

Δεν εξαντλείται λοιπόν στον Ισμαήλ Κανταρέ η αλβανική λογοτεχνία. Και έχουν ήδη εκδοθεί στα ελληνικά βιβλία Αλβανών τα οποία αναδεικνύουν την πικρή εμπειρία της μετανάστευσης, είτε πρόκειται για λογοτεχνήματα γραμμένα στην αλβανική και μεταφρασμένα (όπως το μυθιστόρημα «Τρελοί στον παράδεισο» του Βιριόν Γκράτσι, εκδ. Πατάκη 2000) είτε για βιβλία με τη μορφή ντοκουμέντου, με περιεχόμενό τους δηλαδή την αυτοεξιστόρηση μεταναστών σε ώτα ελληνικά, την καταγραφή τους σε μαγνητόφωνο και τη σχετικώς επιμελημένη απόδοσή τους. Ο Γκαζμέντ Καπλάνι γράφει απευθείας στα ελληνικά, σε αξιοζήλευτα και από ημεδαπούς πλήρη ελληνικά («οι ντόπιοι», γράφει ωστόσο, για τούτο και σταματώ εδώ τον έπαινο, «μερικές φορές σε επαινούν για το ότι μιλάς τόσο καλά τη γλώσσα. Βέβαια, κάποιες στιγμές θέλεις πολύ να τους πεις: "Μα δεν το έκανα για σας, για τον εαυτό μου το έκανα". Αλλά δεν θα το πεις»).

Αν το «Μικρό ημερολόγιο συνόρων» είναι όντως το «πρώτο μυθιστόρημα, για το θέμα, που γράφεται από έναν "αυτόπτη μάρτυρα"» είναι μάλλον δευτερεύον. Η αξία του βιβλίου απορρέει από την καθαυτό λογοτεχνική του ποιότητα, που επιτρέπει στη μαρτυρία να υπάρχει, πειστική και ελκυστική ταυτόχρονα, χωρίς να βαλτώνει στο μελοδραματισμό, την γκρίνια ή τον καταγγελτισμό. Ο Καπλάνι (γεν. το 1967) που πέρασε τα ελληνοαλβανικά σύνορα, πεζός, μαζί με πολλούς συμπατριώτες του το 1991, δούλεψε στην Ελλάδα οικοδόμος, λαντζέρης και περιπτεράς, φοίτησε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, ολοκλήρωσε τη διδακτορική του διατριβή στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και από χρόνια αρθρογραφεί στην εβδομαδιαία στήλη του στην εφημερίδα «Τα Νέα».

Στο βιβλίο του «κεφαλαιοποιεί» τα πάθη του («παράνομου» ή «νόμιμου») μετανάστη, το «σύνδρομο των συνόρων», τις στερήσεις, τα μικρά ή μεγάλα όνειρα, το φόβο ως μόνιμο σύντροφο, τη βία (ατομική ή συλλογική, κρατική ή κοινωνική), την εχθρότητα, τις παγίδες της γραφειοκρατίας, τις σποραδικές πλην τόσο ενθαρρυντικές εκδηλώσεις συμπάθειας και αλληλεγγύης. Εγγράφεται έτσι, με το κείμενό του, στη μακρότατη, πολύγλωσση λογοτεχνία της ξενιτιάς, σπουδαία κεφάλαια της οποίας έχουν, το ξέρουμε, ελληνική υπογραφή. Και είναι πρέπον να σημειωθεί ότι η ελληνική λογοτεχνία (και αμέσως έπειτα ο κινηματογράφος) φρόντισε να αναδείξει τα βάσανα όχι μόνο των Ελλήνων μεταναστών αλλά και των ξένων, ιδιαίτερα των Αλβανών· ακόμα κι αν, με κριτική αυστηρότητα ή μπορεί και με σκέτη κακοπιστία, ειπωθεί ότι πρόκειται για συρμό, στον οποίο σπεύδουν να επιβιβαστούν και ατάλαντοι ή κατά βάθος αδιαφορούντες για τα πάθη των προσφύγων, ας υπάρχει, ώστε τουλάχιστον να κινείται ανάποδα από τον συρμό της σχεδόν αταβιστικής μισαλλοδοξίας.

Από την ίδια τη δομή του, το «Ημερολόγιο. αναπτύσσεται σαν ένα καλοζυγισμένο «διπλό βιβλίο», έτσι όπως εναλλάσσονται κεφάλαια τυπωμένα με όρθια στοιχεία (σχολιαστικού χαρακτήρα, σαν κατασταλαγμένες αναδρομικές ημερολογιακές εγγραφές) με εκτενέστερα, και θερμότερα, κεφάλαια τυπωμένα με πλάγια στοιχεία, που απαρτίζουν και την καθαυτό αφήγηση, την εξιστόρηση δηλαδή των περιπετειών μιας παρέας Αλβανών που επιχειρούν να μπουν στη Ελλάδα, στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Αυτή η διαρκής παλινδρόμηση από ύφος σε ύφος, και από το «εγώ» στο «εμείς», ευεργετεί το συνολικό κείμενο και επιτρέπει στον συγγραφέα να διερευνήσει και να περιγράψει πολλά δίπολα συγχρόνως: το εκεί (την Αλβανία) και το εδώ (την Ελλάδα), την Αλβανία επί Εμβέρ Χότζα (με αναφορές στις τοτινές πολιτικές διώξεις) και την κατοπινή, το φόβο και τη ελπίδα, την άρνηση και την αποδοχή, κι ακόμα τη διπλή ξενότητα («τώρα συνειδητοποιείς πως είσαι πιο ξένος για την παλιά σου πατρίδα παρά για τη νέα. Στην πραγματικότητα, ο μετανάστης μοιάζει με το δέντρο: τα κλαδιά του βλέπουν προς τη χώρα από όπου έφυγε, ενώ οι ρίζες του χώνονται όλο και πιο βαθιά στη χώρα όπου ήρθε...). Ευεργετικό επίσης αποβαίνει για τη γραφή του Γκαζμέντ Καπλάνι το χιούμορ του, συνήθως «ομοιοθεραπευτικά» μαύρο.