Της Ολγας Σελλα

Είναι τα κείμενα που προσκαλούν σε έναν διαρκή διάλογο ανάμεσα στον Θεό και την ανθρωπότητα. Είναι το βιβλίο που διαβάστηκε και διαβάζεται περισσότερο από όλα: είναι η Βίβλος, η οποία έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από 2.000 γλώσσες και μόνο τα τελευταία χρόνια έχει πουλήσει 6 δισεκατομμύρια αντίτυπα! Η συγγραφέας Κάρεν Αρμστρονγκ, μία από τους σπουδαιότερους σχολιαστές θρησκευτικών ζητημάτων, στην έκδοση «Η Βίβλος - Η βιογραφία του πιο πολυδιαβασμένου ιερού κειμένου» εξετάζει τις θρησκευτικές και πολιτικές ανάγκες που οδήγησαν στη γραφή των ιερών κειμένων και τις κοινωνικές ανάγκες που αυτά τα κείμενα εξυπηρέτησαν στη διάρκεια των αιώνων. Παρουσιάζει τους σοφούς εξηγητές που ανέλαβαν το δύσκολο έργο να αποκρυπτογραφήσουν τις παραβολές και τους μύθους ώστε να συνεχίσουν αυτά τα κείμενα να είναι εύληπτα στους πιστούς. Και παράλληλα εξιστορεί μια γοητευτική ιστορία, για τις ανάγκες των ανθρώπων να οδηγηθούν από την πίστη, για τις ικανότητες άλλων ανθρώπων να εντάξουν σε αυτά τα κείμενα τις τρέχουσες πολιτικές εξελίξεις και ελπίδες, για τον ρόλο που έπαιξαν αυτά τα κείμενα στη διαμόρφωση και την εξάπλωση των δύο μονοθεϊστικών θρησκειών - του ιουδαϊσμού και του χριστιανισμού. Η Κάρεν Αρμστρονγκ καταγράφει τις προβληματικές που διατυπώνονται, ξαναδιαβάζει την ιστορία της γραφής και της διάδοσης των ιερών κειμένων της Βίβλου και αφηγείται ένα γοητευτικό ιστορικοπολιτικό παραμύθι, που απλώς είναι το παρελθόν μας.

Στην αρχή, όπως όλες οι παραδόσεις, η παράδοση των εβραίων ήταν προφορική. Με ένα γήινο κέντρο: για τους εβραίους ήταν ο ναός του Σολομώντα, που είχε κτιστεί περί το 970 - 930 π.Χ. Οταν οι εβραίοι εξορίστηκαν από τον Ναβουχοδονόσορα και καταστράφηκε ο ναός τους, ποιο θα ήταν το κέντρο της πίστης τους; Εκείνη την περίοδο ο νεαρός ιερέας Ιεζεκιήλ είδε ένα όραμα: «Ενα χέρι απλώθηκε προς το μέρος του Ιεζεκιήλ κρατώντας ένα βιβλίο σε σχήμα κυλίνδρου, το οποίο περιείχε “θρήνους, κλάματα και οδυρμούς”. “Φάε τούτο δω το βιβλίο”, τον πρόσταξε μια θεϊκή φωνή. “Φάε το βιβλίο που σου δίνω και γέμισε το στομάχι σου με αυτό”. Οταν ο Ιεζεκιήλ το έφαγε, καταπίνοντας μαζί τον πόνο και τη δυστυχία της εξορίας του, διαπίστωσε ότι “ήταν γλυκό στο στόμα μου σαν μέλι”». Ηταν μια κρίσιμη στιγμή, που οδηγούσε στην ανάγκη ύπαρξης ιερών κειμένων, τα οποία θα κρατούσαν ενωμένες τις σκόρπιες και εξόριστες ομάδες των εβραίων στη Μέση Ανατολή. Ηταν η στιγμή που έδειξε ότι σύντομα οι Ισραηλίτες θα επικοινωνούσαν με τον Θεό μέσα από τα ιερά κείμενα αντί για τον ναό.

Και ήταν, παράλληλα, η εποχή κατά την οποία συνέβη μια πραγματική φιλολογική επανάσταση στη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο. Οι βασιλιάδες ανέθεσαν τη συγγραφή βιβλίων που εξυμνούσαν τις δυναστείες τους και τα στέγασαν σε βιβλιοθήκες. Την ίδια εποχή στην Ελλάδα τα έπη του Ομήρου μεταφέρθηκαν στον γραπτό λόγο, ενώ οι λόγιοι στα βασίλεια του Ισραήλ και του Ιούδα άρχισαν να συνδυάζουν τους αρχαίους μύθους για να δημιουργήσουν εθνικούς θρύλους, οι οποίοι διατηρήθηκαν στις πρώτες πηγές της Πεντατεύχου, των πρώτων πέντε βιβλίων της Βίβλου.

Στην πορεία της ιστορίας, οι ιερείς, οι σοφοί και οι μεταρρυθμιστές που αναλαμβάνουν να ξαναδιαβάσουν τα ιερά κείμενα χρησιμοποιούν συχνά τις γραφές όχι για να διαφυλάξουν την παράδοση, όπως συχνά συμβαίνει στις μέρες μας, αλλά για να εισαγάγουν ριζικές αλλαγές στις πεποιθήσεις, στις αντιλήψεις και στις αρχές που θα πρέπει να διέπουν τους πιστούς. Ο πρώτος που μετέτρεψε το σύνολο των μέχρι τότε ετερόκλητων διδαχών και μύθων σε απόλυτη αξία ήταν ο σύμβουλος του βασιλιά των Περσών Εσδρας, γύρω στο 398 π.Χ. «Επρόκειτο για έναν νέο τύπο θρησκευτικού αξιωματούχου: ένας άνθρωπος των γραμμάτων που “είχε πράγματι αποφασίσει με όλη του την καρδιά να ερευνήσει τον νόμο του Κυρίου και να τον εφαρμόσει και επίσης να διδάξει τα προστάγματα και τις εντολές του στους Ισραηλίτες”. Είχε να προσφέρει κάτι τελείως διαφορετικό από τις συνηθισμένες οδηγίες των ιερέων για την εθιμοτυπική παράδοση. Η ανάγνωση του Εσδρα σηματοδοτεί την αρχή του κλασικού Ιουδαϊσμού, μιας θρησκείας που δεν ασχολείται μόνο με την υποδοχή και τη διατήρηση της αποκάλυψης αλλά και με τη διαρκή επανερμηνεία της». Ο Εσδρας δημιούργησε κάτι νέο και απρόσμενο διαβάζοντας τη μορφή της Τορά (του Νόμου) που είχε δοθεί στον Μωυσή. Και το κυριότερο: πίστευε ότι «η αποκάλυψη δεν συνέβη άπαξ διά παντός, αλλά ήταν μια συνεχής διαδικασία που δεν γινόταν να τελειώσει ποτέ, αφού πάντα υπήρχαν νέες διδαχές για να τις ανακαλύψει κανείς». Η πορεία της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης είναι γεμάτη με διαδικασίες επανανάγνωσης και ανακαλύψεων των απόκρυφων λόγων μέσα στις γραμμές τους.

Η επόμενη σημαντική νέα ανάγνωση των ιερών κειμένων ήταν όταν οι εβδομήντα σοφοί συγκεντρώθηκαν στο νησάκι Φάρος της Αλεξάνδρειας για να μεταφράσουν τις γραφές στα ελληνικά, τον 3ο αιώνα π.Χ. Η αλληγορία τους στηριζόταν στην αριθμολογία και την ετυμολογία. Ο Αδάμ έγινε ο νους, το Ισραήλ η ψυχή και ο Μωυσής η σοφία, κι έτσι οι βάρβαροι και ακατανόητοι μύθοι, γι’ αυτούς που ήταν συνηθισμένοι στο αρχαιοελληνικό ιδεώδες, πήρε άλλη μορφή. Λίγο αργότερα ο πλατωνιστής Φίλων (70 π.Χ. - 45 μ.Χ.) προσπάθησε να «μεταφέρει» την ουσία των σημιτικών μύθων σε ένα διαφορετικό πολιτιστικό ιδίωμα. Ηθελε να δείξει ότι οι ιστορίες της Βίβλου ήταν αυτό που οι Ελληνες αποκαλούσαν μύθους. «Τα γεγονότα αυτά είχαν συμβεί στην πραγματικότητα σε μια δεδομένη χρονική στιγμή, αλλά είχαν και μια διάσταση που ξεπερνούσε τα όρια του χρόνου. Μόνο αν απελευθερώνονταν από το ιστορικό τους πλαίσιο θα γίνονταν μια πνευματική πραγματικότητα στη ζωή των πιστών, θα μπορούσαν να αποκτήσουν θρησκευτική λειτουργία. Η διαδικασία της αλληγορίας “μετέφερε” το βαθύτερο νόημα αυτών των ιστοριών στον εσώτερο κόσμο του αναγνώστη. Με τη μεσολάβηση του Φίλωνα, η Γένεση έδειξε στους ελληνοτραφείς εβραίους της Αλεξάνδρειας δομές και συμβολισμούς που τους επέτρεπαν να στοχαστούν πάνω σε δύσκολες αλλά βασικές αλήθειες σχετικά με την πνευματική ζωή».

Η επόμενη νέα σειρά ιερών κειμένων συνδέθηκε με τη κατάκτηση της Παλαιστίνης από τον Ρωμαίο στρατηγό Πομπήιο το 63 π.Χ. Ηταν η εποχή του Ιωάννη του Βαπτιστή, του ασκητή προφήτη που «ίσως ανήκε στο κίνημα των Εσσαίων», η εποχή του Ιησού από τη Ναζαρέτ, που εκτελέστηκε από τον Πόντιο Πιλάτο περίπου το 30 μ.Χ., η εποχή των Αποστόλων και ο εμπνευσμένος ρόλος του Παύλου στην εξάπλωση του χριστιανισμού.

Οι αιώνες πέρασαν, ακολούθησαν και άλλοι ερμηνευτές των ιερών κειμένων που έβαλαν τα όρια και τους κανόνες των διαφόρων εκδοχών του χριστιανισμού με τις αναγνώσεις τους και είχαν πάντα στον νου τους πώς οι άνθρωποι της εποχής τους θα μπορούν να βρίσκουν απαντήσεις μέσα στα ιερά κείμενα, για την καταγωγή τους και για το μέλλον τους, για τις προσδοκίες τους και τις πνευματικές τους αναζητήσεις.

Το βιβλίο της Κάρεν Αρμστρονγκ δείχνει με έναν εύληπτο και αποκαλυπτικό τρόπο ότι η Βίβλος ήταν πολλά βιβλία, πολλές αναγνώσεις διαφορετικών φωτισμένων ανθρώπων, που προσπάθησαν να ενσωματώσουν στα κείμενα που έγιναν ιερά, τις πολιτισμικές και τις πολιτικές ανάγκες της εποχής τους. Οσο για το σήμερα; «Στις μέρες μας οι γραφές έχουν κακή φήμη. Οι τρομοκράτες χρησιμοποιούν το Κοράνιο για να δικαιολογήσουν φρικαλεότητες, ενώ κάποιοι υποστηρίζουν ότι τα ιερά κείμενα των μουσουλμάνων ευθύνονται για την παραδοσιακά επιθετική τους στάση. Οι χριστιανοί οργανώνουν διαμαρτυρίες κατά της διδασκαλίας της θεωρίας της εξέλιξης επειδή αντικρούει την ιστορία της βιβλικής δημιουργίας. Οι εβραίοι ισχυρίζονται πως το γεγονός ότι ο Θεός έταξε τη Χαναάν (το σύγχρονο Ισραήλ) στους απογόνους του Αβραάμ νομιμοποιεί τις τυραννικές πολιτικές τους κατά των Παλαιστινίων. Σήμερα ζούμε μια αναβίωση των ιερών κειμένων που έχει παρεισφρήσει στον δημόσιο βίο. Οσοι υποστηρίζουν τον διαχωρισμό της Εκκλησίας από την Πολιτεία ισχυρίζονται ότι οι γραφές καλλιεργούν τη βία, το σεκταρισμό και τη μισαλλοδοξία, ότι εμποδίζουν τους ανθρώπους να σκέφτονται για τον εαυτό τους και ότι ενθαρρύνουν την πλάνη. Αν η θρησκεία κηρύσσει την ευσπλαχνία, γιατί υπάρχει τόσο μίσος στα ιερά κείμενα; Είναι δυνατόν να είναι κανείς “πιστός” σήμερα όταν η επιστήμη έχει κλονίσει τόσα πολλά διδάγματα της Βίβλου; (...) Οι εβραίοι και οι χριστιανοί προσπάθησαν να καλλιεργήσουν μια δεκτική, διαισθητική προσέγγιση ως προς τις Γραφές. Εμείς δυσκολευόμαστε να κάνουμε το ίδιο. Είμαστε μια φλύαρη και δογματική κοινωνία, που δεν είναι πάντα καλός ακροατής», καταλήγει η Κάρεν Αρμστρονγκ.

Η Βίβλος - Η βιογραφία του πιο πολυδιαβασμένου ιερού κειμένου, της Κάρεν Αρμστρονγκ, μετάφραση Σοφία Λαζαρίδου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, σελ. 348, τιμή 17,80 ευρώ.