«Θρίλερ» για ένα σβησμένο κείμενο

Προδημοσίευση από τη μελέτη «Ο Κώδικας του Αρχιμήδη»

Ηλιας Μαγκλινης

Μοιάζει με θρίλερ και πραγματικά περιέχει όλο το σασπένς και την αγωνία του είδους: μιλάμε για το μυστήριο που καλύπτει το θρυλικό «Παλίμψηστο» του Αρχιμήδη, έτσι όπως το αφηγούνται οι Reviel Netz και William Noel στο «Κώδικα του Αρχιμήδη. Τα μυστικά του πιο ονομαστού παλίμψηστου στον κόσμο», που θα κυκλοφορήσει σε λίγες ημέρες από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια, σε μετάφραση του μαθηματικού και συγγραφέα Τεύκρου Μιχαηλίδη. Πρόκειται για την αφήγηση της αληθινής ιστορίας του «Παλίμψηστου»: αποκαλύπτει πώς τα κείμενα που το απαρτίζουν επέζησαν ανά τους αιώνες, πώς ανακαλύφθηκαν, πώς εξαφανίστηκαν ξανά, κι ακόμα την ιστορία της επίπονης προσπάθειας αποκατάστασής του, της τεχνολογίας αιχμής και της επιστημοσύνης που επιστρατεύθηκαν για να φέρουν τα σβησμένα κείμενα ξανά στην επιφάνεια.

Σημειώνουμε ότι οι δύο συγγραφείς του «Κώδικα του Αρχιμήδη» ήταν επικεφαλής της ομάδας ερευνητών που έφερε στο φως τα χαμένα αυτά κείμενα του Αρχιμήδη γραμμένα σε παλίμψηστη περγαμηνή, κάνοντας χρήση μιας υπερσύγχρονης μεθόδου χρήσης ακτίνων Χ. Οι Αμερικανοί ερευνητές, χρησιμοποιώντας μια μη καταστρεπτική τεχνική, κατόρθωσαν να διαβάσουν το κείμενο πίσω από τις μεταγενέστερες προσθήκες, κάνοντας λόγο για το «όγδοο θαύμα του κόσμου».

Σήμερα η «Κ» προδημοσιεύει χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τον «Κώδικα του Αρχιμήδη».

Ο Νικήτας Χωνιάτης, αδελφός του Αρχιεπισκόπου των Αθηνών, βρισκόταν επί τόπου και έγινε μάρτυρας της μεγαλύτερης συμφοράς που βρήκε ποτέ τον κόσμο της γνώσης. Τον Απρίλη του 1204, χριστιανοί στρατιώτες που είχαν ως αποστολή να ελευθερώσουν την Ιερουσαλήμ, σταμάτησαν πριν φτάσουν στον προορισμό τους για να λεηλατήσουν την Κωνσταντινούπολη, την πλουσιότερη πόλη της Ευρώπης. Ο Νικήτας ήταν αυτόπτης μάρτυς και περιέγραψε αναλυτικά τη σφαγή. (...) Η τρομερή αθλιότητα των μεσαιωνικών πολεμικών ηθών συνέθλιψε την Κωνσταντινούπολη και η ραχοκοκαλιά μιας μεγάλης αυτοκρατορίας τσακίστηκε.

Η κουρσεμένη πόλη είχε περισσότερα βιβλία παρά ανθρώπους. (...) Οι κάτοικοί της εξακολουθούσαν να θεωρούν τους εαυτούς τους Ρωμαίους και στην κληρονομιά της πόλης περιλαμβάνονταν οι φιλολογικοί θησαυροί του αρχαίου κόσμου.

Ανάμεσα σε αυτούς τους θησαυρούς ήταν και οι πραγματείες που είχε γράψει ο μεγαλύτερος μαθηματικός του αρχαίου κόσμου κι ένας από τους κορυφαίους διανοητές που έζησαν ποτέ. (...) Το όνομά του ήταν Αρχιμήδης. Αντίθετα με τα εκατοντάδες χιλιάδες βιβλία που χάθηκαν κατά τη λεηλασία της πόλης, τρία βιβλία με κείμενα του Αρχιμήδη διασώθηκαν.

Το πρώτο από αυτά τα τρία βιβλία που χάθηκε ήταν ο Κώδικας Β – η τελευταία φορά που έγινε αναφορά σ’ αυτόν ήταν το 1311, στη βιβλιοθήκη του Πάπα στο Βιτέρμπο, βόρεια της Ρώμης. Αργότερα χάθηκε ο Κώδικας Α – εντοπίστηκε για τελευταία φορά το 1564, στη βιβλιοθήκη ενός Ιταλού ουμανιστή. Μέσα από αντίγραφα αυτών των βιβλίων οι λόγιοι της Αναγέννησης, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι και ο Γαλιλαίος γνώρισαν το έργο του Αρχιμήδη. Ομως, ο Λεονάρντο, ο Γαλιλαίος, ο Νεύτων και ο Λάιμπνιτζ αγνοούσαν παντελώς την ύπαρξη ενός τρίτου βιβλίου. Περιείχε δύο εξαιρετικά κείμενα του Αρχιμήδη που απουσίαζαν από τους κώδικες Α και Β. Δίπλα σε αυτά τα κείμενα, τα μαθηματικά του Λεονάρντο μοιάζουν με παιδικά παιχνίδια.

Πέμπτη 29 Οκτωβρίου 1998. Η αίθουσα των δημοπρασιών βρισκόταν στα γραφεία των Κρίστις στη γωνία της Παρκ Αβενιου και της 59ης οδού της Νέας Υόρκης. (...) Το ίδιο το χειρόγραφο ήταν τοποθετημένο σ’ ένα αναλόγιο, προφυλαγμένο μέσα σε μια εντυπωσιακά φωτισμένη γυάλινη θήκη, στα δεξιά του βάθρου των δημοπρασιών. (...) Ενας από τους ανθρώπους που το επιθυμούσαν διακαώς ήταν ο Ευάγγελος Βενιζέλος, υπουργός Πολιτισμού της Ελλάδας. Το ήθελε για τη χώρα του. Είχε ευρύτατα υποστηρίξει ότι η Ελλάδα είχε την ηθική, ιστορική και επιστημονική υποχρέωση να το αποκτήσει. Είχε δημιουργήσει ένα κονσόρτσιουμ για να το αγοράσει ο κύριος Μάνεσης, γενικός πρόξενος της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη, ο οποίος παρευρισκόταν στον πλειστηριασμό. (...) Στις 2 μ.μ., η μονομαχία άρχισε με τον εκπρόσωπο των Κρίστις, Φράνσις Γουάλγκρεν, στο βήμα. Η τιμή ασφαλείας των $800.000 καλύφθηκε και οι πλειοδοσίες ξεπέρασαν το όριο του ενός εκατ. δολαρίων. Κάθε φορά που οι Ελληνες ύψωναν την ταμπελίτσα τους –αριθμός 176– ο Φιντς (σ.σ. Σάιμον Φιντς, μεγαλέμπορος βιβλίων από το Λονδίνο) σήκωνε τη δική του – αριθμός 169. Οι Ελληνες μιλούσαν διαρκώς στο τηλέφωνο ζητώντας οδηγίες. Κάθε φορά που η τιμή ανέβαινε, αργούσαν όλο και περισσότερο να σηκώσουν τη δική τους ταμπέλα. Σε κάθε τους προσφορά ο Φιντς πλειοδοτούσε. (...) Οι Ελληνες μιλούσαν στο τηλέφωνο, αναζητώντας απελπισμένα περισσότερα χρήματα. Αφού πέρασε ένα διάστημα που έμοιαζε αιωνιότητα, ο Γουάλγκρεν κατέβασε τελικά το σφυρί. «$2.000.000» ανακοίνωσε. «Στον αριθμό 169». Οι Ελληνες είχαν χάσει· το βιβλίο θα κατέληγε στα χέρια του άγνωστου πελάτη του Φιντς. Μαζί με την προμήθεια, το Παλίμψηστο πουλήθηκε για $2.200.000.

Το 1881 ένας ερευνητής ονόματι Βαλεντίν Ρόουζ ανακάλυψε ένα χειρόγραφο στη μεγάλη βιβλιοθήκη του Βατικανού. Ηταν γραμμένο από τον Γουλιέλμο του Μέρμπεκε, ένα φραγκισκανό καλόγερο, κορυφαίο μεταφραστή αρχαίων ελληνικών κειμένων, μεταξύ άλλων και πολλών έργων του Αριστοτέλη. Ομως το κείμενο που ανακάλυψε ο Ρόουζ ήταν η μετάφραση των έργων του Αρχιμήδη από τα Ελληνικά στα Λατινικά. Η μετάφραση αυτού του έργου είχε ολοκληρωθεί την Τρίτη, 10 Δεκεμβρίου 1269. (...) Ομως από ποια χειρόγραφα έκανε τη μετάφραση ο Γουλιέλμος και πού τα βρήκε; Υπάρχουν δύο τέτοια χειρόγραφα και είναι και τα δύο καταγεγραμμένα στον κατάλογο των χειρογράφων που ανήκαν στον Πάπα το 1311. Πρόκειται για τα χειρόγραφα που είναι γνωστά ως Κώδικας Α και Κώδικας Β. (...) Ετσι λοιπόν, οι Κώδικες Α και Β κατέληξαν στην Ιταλία. Ομως ο Κώδικας Β δεν επέζησε για πολύ αφού δεν υπάρχουν νέα του από το 1311 και μετά. Ο Κώδικας Α, από την άλλη, εξελίχθηκε σε έναν από τους πιο περιζήτητους κώδικες της Ιταλικής Αναγέννησης. (...) Παρόλο που (τελικά) οι Κώδικες Α και Β χάθηκαν, εκπλήρωσαν την αποστολή τους: εξασφάλισαν τη διάσωση των έργων του Αρχιμήδη και το πέρασμά τους στον σύγχρονο κόσμο. (...) Ηδη ο θρύλος του Αρχιμήδη είχε καταστήσει το όνομά του τίτλο τιμής για κάθε λαμπρό εφευρέτη ή μαθηματικό. (...) Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, όλα τα μεγάλα καλλιτεχνικά και μαθηματικά μυαλά της Αναγέννησης πήραν στα χέρια τους τις πραγματείες του Αρχιμήδη. (...) Ο Γαλιλαίος και ο Νεύτων μπόρεσαν να τις διαβάσουν και έτσι γεννήθηκε η σύγχρονη επιστήμη.

Ισως να απορήσατε που παρέλειψα ένα από τα μεγαλύτερα πνεύματα της Αναγέννησης: τον Λεονάρντο ντα Βίντσι. (...)

Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, ο Λεονάρντο κατόρθωσε να πάρει στα χέρια του μερικά από τα χειρόγραφα του Αρχιμήδη. Η πραγματεία που τον εντυπωσίασε ιδιαίτερα ήταν το «Περί επιπέδων ισορροπιών», επειδή αναφερόταν στην εύρεση κέντρων βάρους. (...) Ο Λεονάρντο πήγε πέρα από αυτό το σημείο και επιχείρησε να βρει τα κέντρα βάρους και στερεών σωμάτων, εφαρμόζοντας πάντα τις τεχνικές του Αρχιμήδη. Κατέληξε σ’ έναν τύπο υπολογισμού του κέντρου βάρους ενός τετραέδρου.

Το επίτευγμα αυτού του γίγαντα της Αναγέννησης ήταν εντυπωσιακό και χαρακτηριστικό του τρόπου με τον οποίο οι λόγιοι της εποχής του έχτισαν πάνω στα θεμέλια του Αρχιμήδη.

Υπήρχε ωστόσο και μια πραγματεία, για την οποία ο Λεονάρντο δεν γνώριζε τίποτα. Συνεπώς δεν μπορούσε να γνωρίζει ότι 1.700 χρόνια πρωτύτερα ο Αρχιμήδης τον είχε ξεπεράσει. (...) Δεν είναι που ο Λεονάρντο ερεύνησε ανεπαρκώς το θέμα του. Ηταν αδύνατο να γνωρίζει την ύπαρξη αυτού του κειμένου. Δεν περιλαμβανόταν ούτε στον Κώδικα Α ούτε στον Κώδικα Β, τα μόνα δύο ελληνικά χειρόγραφα μέσω των οποίων ο Αρχιμήδης έγινε γνωστός κατά την Αναγέννηση. Περιλαμβανόταν όμως στον Κώδικα Γ, ή μάλλον, κάποτε είχε περιληφθεί εκεί.