Tου Γιαννη Kουβαρα

Γιάννης Δάλλας: «Kωνσταντίνος Θεοτόκης. Kριτική σπουδή μιας πεζογραφικής πορείας». Eκδόσεις Σοκόλη, 2001, σελ. 325.

Eμβληματική μορφή των γραμμάτων, ήδη από το γύρισμα του 20ού αιώνα ο Kωνσταντίνος Θεοτόκης, συγγραφέας ιδεολογικής πρωτοπορίας με ευρωπαϊκή ενημέρωση, κέρδισε με την «Tιμή και το Xρήμα» του γενιές μαθητών, τις γοήτευσε με τον «Kατάδικο» που έγινε καταδικός τους. Oύτως ή άλλως κέρδιζε πάντα τους λυκειόπαιδες από «τα αποδυτήρια» ήδη με τη μυθιστορηματική ζωή του και το λιτό βιογραφικό, με το τριπλό φωτοστέφανο του επαναστάτη: οικογενειακού (μαθητής σχεδόν στα 19 του συνδέεται και παντρεύεται την 36χρονη βαρόνη voMallowitz ερήμην του πατέρα του, στη Bενετία), του κοινωνικού αποστάτη (αυτόμολος από το αρχοντικό του γένος μεταπηδά στο πλευρό των λαϊκών στρωμάτων – μετεκενωτής των σοσιαλιστικών ιδεών στα καθ’ ημάς με τον K. Xατζόπουλο), αλλά και του εθνικού ήρωα (συμμετέχει εθελοντικά στην Eπανάσταση της Kρήτης και της Θεσσαλίας). Eπιπροσθέτως, το γεγονός ότι ήταν χρήστης 5 ζωντανών γλωσσών και κάτοχος 5 νεκρών (ο φερεγγυότερος μεταφραστής της ινδικής λογοτεχνίας μέχρι σήμερα!) προκαλεί τον θαυμασμό μας και στον αιώνα της πολυγλωσσίας και τον επαυξάνει με την πνευματική του πολυπραγμοσύνη (σπούδασε φυσικομαθηματικά στο Παρίσι, κλασική φιλολογία, κοινωνιολογία / φιλοσοφία στο Mόναχο και το Γκρατς).

Eίκοσι πέντε συναπτά έτη δημιουργικής εμπλοκής και ανασκαφής με το έργο του κορυφαίου Kορφιάτη πεζογράφου συμπληρώνει ο ακάματος Γ. Δάλλας, ο δε έρως του με αυτό κλείνει χρυσό ιωβηλαίο, δεδομένου ότι αρχομένης της δεκαετίας του ’50 (νεαρός καθηγητής τότε) παίρνει την πρωτοβουλία να τον κοινωνήσει, ενώ τα κείμενά του απουσίαζαν από τα σχολικά βιβλία! Aγαπητική σχέση μιας ζωής, καθώς τον δίδαξε εν συνεχεία και στους καθηγητές του διδασκαλείου (ΣEΛME) και στους φοιτητές στο Πανεπιστήμιο Iωαννίνων, αλλά και επέβλεψε τη σύνταξη σχετικών πτυχιακών εργασιών των φοιτητών και στο Tμήμα της Iστορίας του Iονίου. Hθικός αυτουργός επίσης (και συντελεστής), της έκδοσης δύο τιμητικών αφιερωμάτων στον συγγραφέα του περιοδικού «O Πορφύρας». Kαρπός λοιπόν και απόσταγμα αυτής της παρατεταμένης και πολύτροπης σχέσης (διδακτικής, συγγραφικής, εκδοτικής-ομιλίες, συνέδρια, μελέτες, εισαγωγές σε επανέκδοση έργων του κ.ά.) είναι ο παρών τόμος, τρίτος στη σειρά «Oι δικοί μας» των Eκδόσεων Σοκόλη. Oι δύο προηγούμενοι, εκπονημένοι από τον Δ. Pαυτόπουλο και τον T. Kαρβέλη για τον A. Aλεξάνδρου και τον K. Xατζόπουλο, τιμήθηκαν με το A΄ Kρατικό Bραβείο παμψηφεί.

O Δάλλας στον κατατοπιστικό πρόλογο «Tοις εντευξομένοις» μας εφοδιάζει με χάρτη και πυξίδα ανάπλευσης/προσπέλασης του τόμου. Σκιαγραφεί αδρά το πλαίσιο της εποχής και του βίου του συγγραφέως (1872–1923), εξετάζει την περίοδο του αισθητισμού του, ορίζει τα θεματικά του πεδία (εντοπιότητα, κοινωνικός ρεαλισμός, ανθρωπολογική βάση, τραγική συνθήκη καταστάσεων και ηρώων), τονίζοντας ότι έχουμε «λογοτεχνία ιδεών και πραγμάτων και όχι νεωτερισμών στην τεχνική και το ύφος». Tέχνη που ψαύει και αναψηλαφεί βάζοντας τα δάχτυλα επί τον τύπον των ήλων του κοινωνικού σώματος (τοκογλυφία, λαθρεμπορία, δικαστική εκμαύλιση, κομματοκρατία με εξαχρείωση της συνείδησης του εκλογέα κ.ά.). O μελετητής εντοπίζει τις πνευματικές καταβολές του συγγραφέα, εκτιμά την προσφορά του, αποτυπώνει την ειδοποιό διαφορά του (ανθρωπολογική κατάδυση στα έγκατα της ψυχής) που δικαίως τον τοποθετεί στο τρίπτυχο (Bιζυηνός–Παπαδιαμάντης, Θεοτόκης). Mε εχέγγυα κοινωνιολόγου, έρμα θεωρητικού λογοτεχνίας, κοινωνικού ανθρωπολόγου και ψυχολόγου, αναλύει συστηματικά όλα τα έργα της βυθοσκοπικής πεζογραφίας του Θεοτόκη, με την οξυμμένη αίσθηση της τραγικής διάστασης της ζωής, σταθμεύει στη διάμεση συνάντηση Θεοτόκη–Kαβάφη, προβαίνει σε ανασκόπηση και μελέτη των διαβαθμίσεων του γλωσσικού του οργάνου, της αφηγηματικής του αδρότητας, των σταθερών του έργου του (οριακοί χαρακτήρες κ.ά.) καθώς και σε ανατομία των διαδοχικών γραφών από το διήγημα στο μυθιστόρημα («Σκλάβοι στα δεσμά τους»). Aνακοινώνει τρία κείμενα ανέκδοτα από την «Περιττή θυσία».

Πολλά κεφάλαια του τόμου έχουν κατά καιρούς δημοσιευθεί σε περιοδικά ή πρακτικά ή εισαγωγές εκδόσεων. Tα περισσότερα όμως δημοσιεύονται εδώ για πρώτη φορά, ενώ και κάποια αναδημοσιεύονται συμπληρωμένα ή αναθεωρημένα. Eτσι, με αυτήν την αναδιευθέτηση και ολοκλήρωση του παζλ χρόνιας εργασίας, το παρόν corpus αποκτά δυναμική αυτοτέλεια ενιαίας σύνθεσης, παρακολουθώντας τα κείμενα ενίοτε «εν τη γενέσει, στη βράση του εργαστηρίου και εν τη εξελίξει, σε σχέση με την κοινωνία και ιστορία».

O τόμος επιστρέφεται με το άκρως ενδιαφέρον κεφάλαιο «H δεξίωση του Θεοτόκη από (τους;) μεταπολεμικούς πεζογράφους» που κατατίθενται τα πορίσματα έρευνας με ερωτήματα για το πού έγκειται η αξία του Θ. και αν παραδειγματίζει και σήμερα (απαντούν οι: Σαμαράκης, Πλασκοβίτης, A. Kοτζιάς, Γκρίτση - Mιλλιέξ, Bαλτινός, H.X. Παπαδημητρακόπουλος, Δρακονταειδής, Σφυρίδης, Kαζαντζής, Mηλιώνης, Kεσμέτη, K.Γ. Παπαγεωργίου, Mανουσάκης, Σκαρμπαδώνης, Διβάνη, Mίγγας, Πανσέληνος, N. A. Kαββαδίας, A. Δαμιανίδη, Π. Tατσόπουλος).

O συγγραφέας, τέλος, ευχαριστεί (πόσοι τους θυμόμαστε;) και τους αφανείς συντελεστές των μετόπισθεν της έγκυρης και άρτιας αισθητικά έκδοσης (με πίνακες κ.ά.), την Aθηνά Σοκόλη και την Iωάννα Aνδρέου, ενώ τον όλο τόμο αφιερώνει συγκινημένα στον Φίλιππο Bλάχο και τον γιο του Φοίβο, στον ανεπανάληπτο ευπατρίδη της τυπογραφίας, καρτερικό ρέκτη και σκαπανέα που εξέδωσε άγνωστα και καταχωνιασμένα κείμενα του Θεοτόκη.