Του Θανου Σαμαρτζη

Η Χάνα Aρεντ συγκαταλέγεται στους ελάχιστους μεταπολεμικούς φιλοσόφους που έχουν ήδη καταξιωθεί ως κλασικοί. Η μελέτη της πάνω στο ζήτημα της επανάστασης δημοσιεύτηκε το 1963, την ίδια χρονιά με το βιβλίο της για τη δίκη του Αϊχμαν, προκαλώντας θαυμασμό αλλά και γεννώντας σφοδρές αντιπαραθέσεις, ιδιαίτερα αναφορικά με την καταλυτική της κριτική στη γαλλική επανάσταση και τις επιγόνους της.

Η επανάσταση, με τη σημασία που γίνεται σήμερα κατανοητή, συνιστά νεωτερικό φαινόμενο. Εξεγέρσεις και στασιασμοί υπήρχαν βέβαια από την αρχαιότητα και αποτέλεσαν αγαπημένο αντικείμενο του πολιτικού στοχασμού Ελλήνων και Ρωμαίων. Δεν είχαν όμως τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της σύγχρονης επανάστασης, δηλαδή μιας απόλυτα νέας αρχής με σκοπό την εγκαθίδρυση μιας καινούργιας μορφής πολιτικής διακυβέρνησης και τη θεμελίωση της πολιτικής ελευθερίας.

Η λέξη που περιέγραψε τη νεωτερική επανάσταση, η λατινική revolutio, αποτελούσε έναν αστρονομικό όρο αναφερόμενο στην κυκλική περιφορά των ουράνιων σωμάτων. Οταν η revolutio κατέβηκε από τον ουρανό στη γη για να αναφερθεί στον κόσμο των ανθρώπινων πραγμάτων, διατήρησε ένα βασικό γνώρισμα της αρχικής της σημασίας: τον χαρακτήρα της αναγκαίας κίνησης. Η επανάσταση εμφανίζεται ως κάτι το ακαταμάχητο, ως ένας σαρωτικός χείμαρρος που τίποτα δεν είναι ικανό να τον σταματήσει, μιας και συνιστά προϊόν αυτού που μάθαμε έκτοτε να ονομάζουμε ιστορική αναγκαιότητα.

Η παρουσία της αναγκαιότητας ως συστατικό στοιχείο της αντίληψής μας για την επανάσταση, της οποίας σκοπός είναι η θεμελίωση της ελευθερίας, δηλαδή το αντίθετο της αναγκαιότητας, αποτελεί σύμφωνα με την Aρεντ το πιο τρομερό παράδοξο της νεότερης φιλοσοφίας.

Η κριτική της Aρεντ στη γαλλική επανάσταση είναι πολυμέτωπη. Πρώτα στρέφεται στην εμμονή των Γάλλων επαναστατών στον οικουμενισμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα δικαιώματα αυτά αποτελούν αρνητικές μόνο ελευθερίες.

Ομως η ελευθερία διαθέτει και μια θετική σημασία, την ελευθερία συμμετοχής στη δημόσια σφαίρα με λόγους και πράξεις. Η προάσπιση των αρνητικών ελευθεριών διόλου δεν ταυτίζεται με τη θεμελίωση της πολιτικής ελευθερίας. Οπως παρατηρεί η Αρεντ, τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι καθαυτά ασύμβατα με μια μοναρχία ή με μια αριστοκρατία. Ως αιτήματα για τη διασφάλιση ενός πεδίου ιδιωτικής ελευθερίας από την εξουσία του κράτους συνιστούν αιτήματα απελευθέρωσης και όχι θετικής ελευθερίας. Ομως η απελευθέρωση από τον έναν αφέντη μπορεί να σημαίνει υποταγή στον άλλο. Κι αυτή ήταν πράγματι η πορεία της γαλλικής επανάστασης, από τις επαναστατικές δικτατορίες μέχρι τον Ναπολέοντα. Στον οικουμενισμό των δικαιωμάτων η Αρεντ αντιτάσσει την ελληνική εμπειρία της ελευθερίας, όπου η εκ γενετής ανισότητα των ανθρώπων αναιρείται χάρη στην κοινή συμμετοχή τους στην πολιτική δραστηριότητα. Δεν είναι η φύση αλλά ο νόμος που γεννά την ισότητα.

Το μοιραίο ολίσθημα της γαλλικής επανάστασης ήταν ότι θεώρησε πως ο σκοπός της πολιτικής δραστηριότητας βρίσκεται έξω από την ίδια την πολιτική. Αναδεικνύοντας ως προτεραιότητα το λεγόμενο κοινωνικό ζήτημα –την καταπολέμηση της φτώχειας και την ανατροπή της οικονομικής δομής της κοινωνίας–, φέρνει τα μελήματα του οίκου στο εσωτερικό της πολιτείας.

Με αυτό τον τρόπο, το βασίλειο του μόχθου και της χρείας εισάγεται στο πεδίο της ελευθερίας. Οταν εμφανίζονται οι μάζες στους δρόμους του Παρισιού διεκδικούν την έξοδό τους από τη φτώχεια και την ταπείνωση. Η απελευθέρωση από την ένδεια είναι επιτακτική, γι’ αυτό παίρνει το προβάδισμα έναντι της θεμελίωσης της ελευθερίας.

Η γαλλική επαναστατική σκέψη δεν μπόρεσε να ξεφύγει από τη βουλησιαρχική αντίληψη του πολιτικού. Απλώς την εκκοσμίκευσε. Την απόλυτη θέληση του Θεού, διαδέχεται η απόλυτη θέληση του ηγεμόνα, και στη συνέχεια η απόλυτη θέληση του λαού. Ο λαός, ο νέος ηγεμόνας, αυτό το «πολυκέφαλο τέρας» οφείλει να εκφράσει τη θέλησή του με μία φωνή προκειμένου να ασκήσει την κυριαρχία του. Κι αυτή τη λειτουργία επιτελεί η έννοια της γενικής θέλησης. Πράγματι, παρατηρεί η Aρεντ, «το αίτημα για ψωμί εκφράζεται με μία φωνή».

Ο Ρουσώ, ο πνευματικός πατέρας των Γάλλων επαναστατών, υποστηρίζει πως για να ενωθούν δύο βουλήσεις πρέπει να εμφανιστεί ένας κοινός εχθρός. Ομως, προκειμένου η γενική θέληση να διατηρήσει την ενότητά της ακόμη και όταν ο εξωτερικός εχθρός απουσιάζει, ο εχθρός πρέπει να εσωτερικευθεί. Ετσι, εχθρός της γενικής θέλησης είναι η ιδιαίτερη, ιδιοτελής και φίλαυτη θέληση του καθενός. Αυτήν πρέπει να ξεμασκαρέψει ο επαναστάτης και να την καταπολεμήσει. Εντοπίζοντας τον εχθρό στα βάθη της καρδιάς, η επανάσταση οφείλει να αναζητήσει και να καταδείξει τα αληθινά κίνητρα πίσω από τις φαινόμενες πράξεις. Κι έτσι θα αρχίσει το κυνήγι των υποκριτών, που πήρε το όνομα Τρομοκρατία.

Το γεγονός ότι η αμερικανική επανάσταση επηρέασε τόσο λίγο την επαναστατική παράδοση συνιστά για την Aρεντ σκάνδαλο. Οι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες και λεπτές της αναλύσεις στα γραπτά των ιδρυτών της αμερικανικής δημοκρατίας φέρνουν στο φως έναν ανθρωπολογικό ρεαλισμό και έναν λίγο πολύ άγνωστο πλούτο πολιτικής σοφίας, που μοιάζει να έχει παραμεληθεί αδικαιολόγητα.

Η Χάνα Aρεντ έχει σταθεί ιδιαίτερα καλότυχη στην ελληνική βιβλιογραφία, με πολλά της έργα να έχουν αποδοθεί σε άριστες μεταφράσεις. Το ίδιο συμβαίνει και με την παρούσα μετάφραση της Αγγελικής Στουπάκη, η οποία κατάφερε να αποδώσει με ακρίβεια το πρωτότυπο και την ίδια στιγμή να διατηρήσει το διαυγές και σπαρταριστό ύφος της φιλοσόφου.

Στις 24 Απριλίου, το Ινστιτούτο Γκαίτε φιλόξενησε μια συζήτηση με θέμα «Η Χάνα Aρεντ και το Κακό». Ως γεγονός πρέπει οπωσδήποτε να κριθεί επιτυχημένο με ανακοινώσεις υψηλής ποιότητας και με αξιοσημείωτη προσέλευση ακροατών από όλες τις ηλικίες. Τη συζήτηση διηύθυνε ο Γεράσιμος Κουζέλης. Με εξαίρεση τις ανακοινώσεις των Gregor Kritidis και Βίκης Ιακώβου που ασχολήθηκαν με ειδικές επόψεις του έργου της Αρεντ, οι υπόλοιποι ομιλητές φάνηκαν να στρέφουν την προσοχή τους, λιγότερο ή περισσότερο άμεσα, στη σχέση της πολιτικής σκέψης της Αρεντ με την κριτική φιλοσοφία του Καντ. Ο Kritidis εξέτασε την κριτική της Αρεντ στον μαρξισμό και η Ιακώβου μίλησε για την αρεντιανή έννοια της συγχώρεσης· θέμα ούτως ή άλλως ενδιαφέρον, που παρουσιάστηκε με πολύ διαφωτιστικό τρόπο. Ο Περικλής Βαλλιανός προέβη σε μια περιοδολόγηση στις φάσεις ανάπτυξης της σκέψης της Αρεντ από το έργο της για τον ολοκληρωτισμό μέχρι την ημιτελή της εργασία για τη ζωή του πνεύματος. Παρουσίασε τις ενστάσεις του για τα κενά που παρουσιάζονται στη θεμελίωση της πολιτικής της φιλοσοφίας. Ο Βασίλης Ρωμανός επιχείρησε να απαντήσει σε αυτές τις ενστάσεις επικαλούμενος μεταξύ άλλων τη θεωρία της Αρεντ για το sensus communis και μίλησε για την αρεντιανή αντίληψη σχετικά με την αυτοαναφορική φύση της πολιτικής. Μάθαμε πως ετοιμάζει τη μετάφραση των μαθημάτων της Αρεντ για την πολιτική φιλοσοφία του Καντ – μετάφραση που περιμένουμε με ανυπομονησία. Η ανακοίνωση της Πηνελόπης Κουφοπούλου έκανε αίσθηση, αναλύοντας την αρεντιανή μεθερμηνεία της αναστοχαστικής κρίσης ως εγγραφής στον δημόσιο χώρο.

Ο Γιώργος Ξηροπαΐδης περισσότερο στράφηκε σε μια ανάλυση της φύσης της αναστοχαστικής κρίσης στον Καντ. Το παράδειγμα της Κριτικής της Κριτικής Δύναμης και της Κριτικής του Πρακτικού Λόγου του Καντ καταδεικνύει πόσο γόνιμη μπορεί να σταθεί για την πνευματική ζωή μιας χώρας η μετάφραση μείζονων φιλοσοφικών έργων. Πράγματι, η καντιανή θεωρία της αναστοχαστικής κρίσης και του πρακτικού λόγου λειτούργησαν, διόλου αδικαιολόγητα, ως πόλοι αναφοράς γύρω απ’ τους οποίους περιστράφηκε σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό η μελέτη της αρεντιανής σκέψης.