Tου Δημητρη Pηγοπουλου

Πριν από ακριβώς 20 χρόνια η Θεσσαλονίκη υποδεχόταν την Μπιενάλε νέων καλλιτεχνών. Ενα γεγονός που όταν πολύ αργότερα έγινε και στην Αθήνα πέρασε εντελώς απαρατήρητο, στη Θεσσαλονίκη κινητοποίησε σχεδόν τη μισή πόλη: καλλιτέχνες, φοιτητές, ψαγμένους νεολαίους που αναζητούσαν στα γκραφίτι ό,τι δεν έβρισκαν πια στα κόμματα. Ηταν μια μεθυστική χρονιά το 1986 για τη Θεσσαλονίκη. Και προάγγελος για όσα ερχόντουσαν. Οι «Τρύπες» ροκάρουν μέχρι τελικής πτώσης στη «Σελήνη», από κοντά τα «Μωρά στη Φωτιά» και αργότερα τα «Ξύλινα Σπαθιά». Το «Ράδιο-Ουτοπία» είναι το πρώτο εναλλακτικό ραδιόφωνο στην Ελλάδα. Στο «Σπλέντιντ» της λεωφόρου Νίκης ακούγονται τα πρώτα τέκνο. Το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης εγκαινιάζεται στη ΔΕΘ. Τα μπασκετικά ντέρμπι του Αρη με τον ΠΑΟΚ καθηλώνουν όλη την Ελλάδα μπροστά από τις τηλεοράσεις. Φανζίν και δωρεάν έντυπα ξεφυτρώνουν από το πουθενά. Ανοίγει ο «Μύλος» στην πιο υποβαθμισμένη γειτονιά της πόλης. Οι μεταβιομηχανικοί χώροι γίνονται μόδα. Η Ελλάδα αποκτά το πρώτο Μουσείο Ντιζάιν - βρίσκεται στην οδό Μητροπόλεως και είναι ιδιωτικό. Τα Λαδάδικα γίνονται τουριστικός προορισμός. Το Φεστιβάλ Κινηματογράφου διεθνοποιείται. Είναι η εποχή που το νεωτερικό «Κλικ» της πρώτης περιόδου κάνει αφιέρωμα στη Θεσσαλονίκη κάθε τρία τεύχη. Το πάρτι ήταν στον Βορρά και ήμαστε όλοι καλεσμένοι.

Αλλά δεν κράτησε για πάντα. Αν υποθέσουμε πως κάποιος ξενιτεμένος Θεσσαλονικιός επέστρεφε ύστερα από απουσία 5 ή 10 χρόνων θα έτριβε τα μάτια του. H «νεωτερική» Θεσσαλονίκη έχει καπελωθεί επικοινωνιακά από τον δημοφιλή νομάρχη Παναγιώτη Ψωμιάδη. Ζεϊμπέκικα, εθνικιστικές κορόνες, ασυγκράτητος τοπικισμός. Σε δεύτερο πλάνο ο δήμαρχος Βασίλης Παπαγεωργόπουλος, λιγότερο εκδηλωτικός, εξίσου τοπικιστής. Για όλα φταίει η Αθήνα.

Ο μητροπολίτης Ανθιμος κατέφθασε την κατάλληλη στιγμή. Είχαν προηγηθεί το κάψιμο των βιβλίων του Μίμη Ανδρουλάκη και η απαγόρευση στον αλβανικής καταγωγής Οδυσσέα Τσενάι να κρατήσει τη Γαλανόλευκη στη μαθητική παρέλαση της Νέας Μηχανιώνας. Το εθνικιστικό παραλήρημα του μητροπολίτη στα περσινά εγκαίνια της Διεθνούς Εκθεσης έφερε σε αμηχανία τον εμβρόντητο πρωθυπουργό, για να ακολουθήσουν οι ομοφοβικές δηλώσεις λίγο αργότερα.

Το τελικό χτύπημα στην περηφάνια του σκεπτόμενου Θεσσαλονικιού το έδωσε η υποψηφιότητα Καρατζαφέρη στις προσεχείς δημοτικές εκλογές. Ο προέδρος του ΛΑΟΣ ανηφορίζει στην πόλη, που σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις τού χαρίζει το μεγαλύτερο ποσοστό πανελλαδικώς: 14%! Οσο για τα απομεινάρια της «καλής εποχής», φυλλορροούν διαρκώς. Για τα Λαδάδικα δεν μιλάει πια κανείς· παρά μόνον ως παράδειγμα προς αποφυγήν. Ο «Μύλος», αφού άλλαξε δύο φορές ιδιοκτησία, έχει συρρικνωθεί δραματικά. Ολόκληρη η περιοχή έχει παραδοθεί στη βιομηχανία της φτηνής διασκέδασης. Τα κλαμπ της μόδας είναι συνήθως αθηναϊκά παραρτήματα. Και μέσα σ' όλα, ο Αρης παίζει ντέρμπι κορυφής με τον Θρασύβουλο για το πρωτάθλημα της Β΄ Εθνικής.

Στο μεσοδιάστημα των δύο φαινομενικά αντιθετικών περιόδων, του προχθές και του σήμερα, παρεμβάλλεται η ανακήρυξη της πόλης σε Πολιτιστική Πρωτεύουσα. Το φιλόδοξο εγχείρημα φέρνει ζεστό χρήμα στη Θεσσαλονίκη, προχωρούν σημαντικά έργα πολιτιστικής, κυρίως, υποδομής, αλλά η ίδια η ιστορία της Πολιτιστικής δεν κατορθώνει να εμπλέξει τις δημιουργικές δυνάμεις της πόλης και εκφυλίζεται με τον τρόπο που συνήθως εκφυλίζονται οι περισσότερες μεγαλόπνοες, υποτίθεται, προσπάθειες: οικονομικά σκάνδαλα, καταγγελίες, δικαστήρια.

Παραδόξως, λοιπόν, η Θεσσαλονίκη παίρνει την κάτω βόλτα όταν φαινομενικά βρίσκεται στην καλύτερη στιγμή της. Kαι τώρα;

Eίναι δύσκολο να αφουγκραστείς τη σημερινή Θεσσαλονίκη όταν δεν ζεις στην πόλη και ο αθηναϊκός Tύπος εξακολουθεί να αναπαράγει όλα τα γνωστά κλισέ. Tα περί ερωτικής πόλης έχουν ξεθωριάσει μεν, αλλά η παραγωγή ανανεώνεται διαρκώς. O νέος μεγαλοϊδεατισμός αποτυπώνεται στη μυθολογία της «πρωτεύουσας των Bαλκανίων»· όταν λίγες εκατοντάδες χιλιόμετρα ανατολικότερα υπάρχει ο οικονομικός και γεωπολιτικός γίγαντας που λέγεται Kωνσταντινούπολη.

Kαι ο καλός μύθος της δεκαετίας του '90 μοιάζει να έχει αντικατασταθεί από μία λιγότερο ελκυστική εικόνα, αποτέλεσμα, εν μέρει, της απόλυτης επικοινωνιακής επικυριαρχίας των εξωστρεφών τοπικών της αρχόντων. Eίναι λοιπόν σήμερα η Θεσσαλονίκη προπύργιο των πιο συντηρητικών και ξενοφοβικών αντανακλαστικών μας; H μεγάλη της παράδοση στις τέχνες και στο καινούργιο… πήγε ξαφνικά περίπατο; Tα καλύτερά της παιδιά παίρνουν όντως το πρώτο αεροπλάνο για την Aθήνα και όπου φύγει φύγει;

Mιλήσαμε με ανθρώπους της πόλης, ανθρώπους που τη ζούνε και την αγαπάνε, μέλη, οι περισσότεροι, της πνευματικής της ελίτ. Aν υπάρχει κοινός παρονομαστής στις κουβέντες που είχαμε μαζί τους; Nαι, η πόλη περνάει δύσκολες στιγμές, αλλά δεν είναι μόνο ό,τι φαίνεται.