Από τη μήτρα έως τον θάνατο

Ενα βιβλίο-ψυχαναλυτική ανίχνευση που διατρέχει
όλο το φάσμα των ανθρωπίνων σχέσεων

Της Βερονικης Δαλακουρα

«Σταμάτησέ μου την καρδιά, /και θα καρδιοχτυπώ με το κεφάλι./
Κι αν κάμης το κεφάλι μου σύντριμμα, στάχτη, /εγώ μέσα στο αίμα μου θα σ’ έχω πάλι»
Rainer Maria Rilke από το «Βιβλίο των Ωρών», μετάφραση Κωστής Παλαμάς

Δεν είναι μόνο γιατί το βιβλίο του Τρύφωνα Ζαχαριάδη απευθύνεται στον καλλιεργημένο αναγνώστη, όπως γράφει στον πρόλογό του ο Ματθαίος Γιωσαφάτ, που αρχίζω με τους παραπάνω στίχους αυτό το σημείωμα. Ο τρόπος της διατύπωσης των όρων και εννοιών της ψυχανάλυσης γίνεται στο έργο του με τόση σαφήνεια και ευστοχία, που ο αναγνώστης ο οποίος ενδιαφέρεται να προσεγγίσει τις σχέσεις όχι μόνο γονέων-παιδιού, αλλά και των ίδιων των γονιών ως προσώπων, θα βρει εδώ απάντηση σε πολλά ερωτήματά του. Γραμμένο σε μια γλώσσα η οποία συχνά θυμίζει λογοτέχνημα, αυτή η ψυχαναλυτική ανίχνευση διατρέχει όλο το φάσμα των ανθρωπίνων σχέσεων, βάζοντας βαθιά το νυστέρι στο αθέατο μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης, την ψυχή. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Τρύφων Ζαχαριάδης ξεκίνησε την παρουσία του στα γράμματα με μια ποιητική συλλογή, τις «Λύπες», που όταν εκδόθηκε, περίπου σαράντα χρόνια πριν, όταν ο συγγραφέας βρισκόταν σε εφηβική ηλικία, εντυπωσίασε με την ωριμότητα και την αισθαντικότητά της.

Αρχίζω την παρουσίαση του βιβλίου, «Ποιος εκπαιδεύει συναισθηματικά ποιον», από το τελευταίο κεφάλαιο που πραγματεύεται τη συντροφικότητα και τον αποχωρισμό. Το μυστήριο του θανάτου, σε πλήρη αντίθεση αλλά αναπόσπαστα δεμένο με εκείνο της ζωής, παρόλο που οι ανθρώπινες σχέσεις έχουν αλλάξει, εξακολουθεί να αφορά και να επηρεάζει τα μέλη της οικογένειας. Η αποκοπή του ομφάλιου λώρου, που σηματοδοτεί την αυτονομία του παιδιού με το ξεκίνημα τoυ δικού του βίου, δεν απαλλάσσει από την οδύνη (η οποία συχνά μεταβάλλεται σε ανακούφιση) για τη σωματική και οριστική απομάκρυνση του άλλου. «Ολη η ανθρώπινη διαδρομή χρωματίζεται από την προσπάθεια να μάθουμε να ζούμε με άλλους και κατόπιν να αντέξουμε τον αποχωρισμό τους», γράφει ο Τρύφων Ζαχαριάδης. Επιστέγασμα των κεφαλαίων που προηγήθηκαν και πραγματεύονταν από τη «συμβίωση» στη μήτρα, τη διαμόρφωση του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς του βρέφους και τη συντροφικότητα ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας, μέχρι τη σεξουαλικότητα και το οιδιπόδειο, τον γάμο και τις διαπροσωπικές σχέσεις, ο θάνατος ως η πλέον δραματική μορφή αποχωρισμού προσεγγίζεται με τρόπο ο οποίος βοηθά στην κατανόηση των μεγάλων καθημερινών πληγών του σύγχρονου ανθρώπου, δηλαδή του άγχους, του φόβου, του πένθους.

Η κληρονομιά που υποχρεωτικά αποδεχόμαστε από τους γεννήτορες συνοδεύει σ’ όλο το φάσμα της όχι μόνον το παιδί αλλά και τον ενήλικα. Ο συγγραφέας, με γερό γνωστικό οπλοστάσιο και μεγάλη κλινική εμπειρία, πιστεύει ότι αυτό το κληροδότημα πρέπει να πάψει από ένα σημείο και έπειτα να γίνεται αποδεκτό και ότι η «συμβίωση χρειάζεται επιτέλους να έχει αρχή και τέλος».

Οι ατομικές περιπτώσεις αναλύονται μέσα από παραδείγματα στα οποία καταγράφονται πραγματικά περιστατικά που καταδεικνύουν τη σημασία του βιώματος στην πορεία της ανθρώπινης ψυχής, και η διορατικότητα του αναλυτή έχει εδώ πρωτεύοντα ρόλο. Οι έφηβοι, οι νέοι και οι ενήλικες που αναζητούν τη λύση του κόμπου δεν προστρέχουν ως «ασθενείς» με τη στενή και τετριμμένη έννοια του όρου, αλλά κυριολεκτικά ως πλάσματα, δημιουργήματα άλλων - ανθρώπων και συνθηκών που υπαγόρευσαν τις ανάλογες συμπεριφορές. Επιθυμία τους είναι να αισθανθούν καλά, να θεραπευθούν, όμως ο στόχος του αναλυτή είναι να τους μάθει να ζουν αρμονικά με την πληγή, η οποία μπορεί να επουλωθεί, αν και τα ίχνη της, η ουλή, είναι σχεδόν σίγουρο και εκ των πραγμάτων αδύνατο να εξαφανιστούν.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο συγγραφέας, μαζί με την ψυχαναλυτική ορολογία, χρησιμοποιεί συχνά λέξεις όπως πρόγονοι-απόγονοι, γεννήτορας-εκπαιδευτής, εγκατάλειψη, «εσωτερικό παιδί», πλάνη, ροκανίζει, φροντιστής-εξουσιαστής, επιθετικότητα, απομονωμένος άνθρωπος, άριστη ματαίωση, αγαπημένα δεδομένα. Η δομή του πονήματός του εκτός από επιστημονική είναι, όσον αφορά στη ροή της αφήγησης, σχεδόν λογοτεχνική. Στο κεφάλαιο «Σεξουαλικότητα: η παράμετρος της διαμόρφωσης» η προσέγγιση διερευνά την τάση της οικογένειας και της ευρύτερης κοινωνικής ομάδας (σχολείο, παρέες, θρησκευτική κοινότητα) να κάνει το παιδί αλλά και τον ενήλικα «να κρύβεται» και πώς αυτό μπορεί να οδηγήσει στη διαταραχή. Ο Τρύφων Ζαχαριάδης καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το πάθος για αναγνώριση και κατά συνέπεια για εξουσία, που προκαλεί σε κάποιους ηδονή, αλλά στους περισσότερους -όπως χαρακτηριστικά τονίζει- φέρνει απόγνωση και καταπίεση, είναι «αποδεκτό συμβάν εσωτερικής εκδήλωσης». Ενώ, αντίθετα, η έκφραση της σεξουαλικότητας αποτελεί για τους περισσότερους μια μη αποδεκτή, απορριπτέα συμπεριφορά. Νομίζω ότι τα παραδείγματα στη σύγχρονη κοινωνία και ό,τι βιώνουμε στην καθημερινότητά μας επιβεβαιώνουν την παραπάνω θέση.