Οι Ελληνες desaparecidos της Αργεντινής

Η «Λίστα της Σιωπής», ένα ντοκιμαντέρ για τους εξαφανισθέντες από τη χούντα του Βιντέλα

Tου Ηλια Μαγκλινη

Τ ην περίοδο 1976-1984 το στρατιωτικό καθεστώς του στρατηγού Βιντέλα στην Αργεντινή εξαφάνισε τριάντα χιλιάδες ανθρώπους, κυρίως μέλη αντιστασιακών οργανώσεων, τα πτώματα των οποίων δεν βρέθηκαν ποτέ. Είναι οι λεγόμενοι «desaparecidos», οι αγνοούμενοι. Σε μια προσπάθεια ανεύρεσής τους, από τα χρόνια της χούντας ακόμη, αναπτύχθηκε το κίνημα «Οι Μητέρες της Πλατείας του Μαΐου»: κάθε Πέμπτη διαδηλώνουν στο Μπουένος Αϊρες, ζητώντας να μάθουν πού είναι τα παιδιά τους. Ανάλογα δρα και η οργάνωση των «Γιαγιάδων»: γυναίκες που ψάχνουν για παιδιά που «υιοθετήθηκαν» από τους στρατιωτικούς, διότι προτού εκτελέσουν τις εγκύους, τους επέτρεπαν να γεννήσουν κι έδιναν τα νεογέννητα σε καθεστωτικούς. Αυτά τα παιδιά ακόμη αναζητούνται.

Μεταξύ των desaparecidos υπήρξαν και Ελληνες, κυρίως Αργεντίνοι ελληνικής καταγωγής. Την άγνωστη αυτή πτυχή ζωντανεύει σήμερα με το ντοκιμαντέρ «Η Λίστα της Σιωπής» ο δημοσιογράφος Παύλος Νεράντζης, που έκανε την έρευνα και το σενάριο, και ο Νίκος Βεζυργιάννης, ο οποίος υπογράφει τη σκηνοθεσία. Ο Π. Νεράντζης μίλησε στην «Κ» για το πρότζεκτ αυτό, το οποίο τον οδήγησε, μαζί με τον Ν. Βεζυργιάννη, στους τόπους των εγκλημάτων και στους συγγενείς των αγνοουμένων στην Αργεντινή.

Σύμφωνα με τον Π. Νεράντζη, «επίσημα έχουν καταγραφεί 17 Ελληνες ή ελληνικής καταγωγής αγνοούμενοι. Από την επιτόπια έρευνα διαπίστωσα ότι έχουν βρεθεί οι φάκελοι της μυστικής αστυνομίας των 11. Υπάρχουν όμως και αγνοούμενα παιδιά, των γυναικών που τα γέννησαν στη φυλακή. Μια απ’ αυτές τις περιπτώσεις είναι της Μαρίας Ιγνιάτσε Αλεξίου, που έχασε τον γιο της, Μπερνάρντο, και την έγκυο νύφη της. Δεν είναι ακόμη λίγοι οι αγνοούμενοι που προέρχονται από μητέρα Ελληνίδα, αλλά είναι δύσκολο να καταγραφούν, διότι έχουν το επίθετο του πατέρα».

Πόσο δύσκολη ήταν η ίδια η έρευνα; «Ορισμένοι δίσταζαν να μας μιλήσουν. Είκοσι χρόνια μετά την πτώση της χούντας και παρά την πολιτική βούληση για απόδοση δικαιοσύνης, ακροδεξιοί πυρήνες τρομοκρατούν τον κόσμο. Ενδεικτικό είναι ότι με το άνοιγμα των δικών, πέρυσι, εξαφανίστηκε και, όπως όλα δείχνουν, δολοφονήθηκε ένας βασικός μάρτυρας.

Οταν, πάντως, πήγαμε εκεί, οι περισσότεροι μας μίλησαν. Μας έδωσαν συγκλονιστικά στοιχεία, γράμματα από τη φυλακή, επίσημα έγγραφα, που έχω στα χέρια μου. Επισκεφθήκαμε χώρους φυλακών, θαλάμους βασανιστηρίων, όπου υπήρχαν ακόμα σύνεργα του ηλεκτροσόκ». Στην ταινία, συγγενείς και παλαιοί συναγωνιστές αναφέρονται στους εξής αγνοούμενους: για τον Αγγελο Γεωργιάδη, υψηλόβαθμο στέλεχος των αριστερών περονιστών, μιλάει η σύζυγός του Τέτε Πινέιρο. Για τον Μπερνάρντο Ιγνιάτσε Αλεξίου η μητέρα του Μαρία, που επίσης αναζητά τον εγγονό της. Για την Ελενα Σισκοπούλου, ο αδελφός της Χόρχε (Γιώργος), ακόμη, ο Δημήτρης Χαλκιάς, ο οποίος σώθηκε φεύγοντας κρυφά από το Μπουένος Αϊρες, καθώς τον καταδίωκαν. Μιλούν ακόμη πρώην συγκρατούμενοι των αγνοουμένων, μεταξύ αυτών και ο υπουργός Εξωτερικών της Αργεντινής, Χόρχε Ταϊάνα, ακτιβιστές ανθρωπιστικών οργανώσεων, όπως  η πρόεδρος των «Γιαγιάδων της Πλατείας Μαΐου», δημοσιογράφοι και συγγραφείς, μεταξύ αυτών ο Οράτσιο Βερμπίτσκι.

Ο Π. Νεράντζης υπογραμμίζει ότι «μέσα από τις αφηγήσεις για το παρελθόν και την εικόνα αναδεικνύεται και το σύγχρονο πρόσωπο της Αργεντινής. Οχι το τουριστικό, αυτό που λάμπει, αλλά το πραγματικό, πίσω από τις βιτρίνες».

Οι προσωπικές αφηγήσεις ανθρώπων της πολιτικής, του πνεύματος, της τέχνης, και το αρχειακό υλικό φωτίζουν και τις ιστορίες των πρωταγωνιστών της «Λίστας της Σιωπής». «Παρεμβαίνουμε με παράθεση στοιχείων, όπου κρίνουμε απαραίτητο. Αφήνουμε να κυριαρχήσει η αφήγηση και ο τόπος, οι φυλακές, τα κελιά, η αίθουσα του δικαστηρίου με τους μάρτυρες, τα παλιά σπίτια, οι δρόμοι, το ποτάμι Ρίο ντε Πλάτα». Οπως λένε οι Αργεντίνοι για τους desaparecidos: «Μέσα στον ποταμό τους πέταξαν, έγινε ο ανύπαρκτος τάφος τους».

Οι δημιουργοί του ντοκιμαντέρ αναζήτησαν και έναν Ελληνα, που ήταν μέλος του στρατιωτικού καθεστώτος. Σύμφωνα με τον Π. Νεράντζη: «Πρόκειται για τον Κριστίνο Νικολαΐδη, ο οποίος διετέλεσε και αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων. Ζει σε κατ’ οίκον περιορισμό στην Αργεντινή. Αρνήθηκε να μας μιλήσει». Ωστόσο, η «Λίστα της Σιωπής» περιλαμβάνει συνέντευξη με τον διαβόητο εκτελεστή Σιλίγκο: τον άνθρωπο που έριχνε κρατούμενους από τα αεροπλάνα…

Οπως λέει ο Π. Νεράντζης στην «Κ»: «Το έργο είναι αυτοχρηματοδοτούμενο. Ξεκίνησε στο πλαίσιο της εκπομπής “Mixer”, που είχα στην ΕΤ3. Εκπομπή ντοκιμαντέρ έρευνας με τελευταίο αυτό που κάναμε με τον Ν. Βεζυργιάννη για τις μυστικές πτήσεις της CIA σε ευρωπαϊκό έδαφος και τις παράνομες απαγωγές και τίτλο “Στον Ιστό της Αράχνης” (τέταρτο στο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Θεσσαλονίκης τον περασμένο Μάρτιο, προβλήθηκε σε Ιταλία, Βέλγιο και Αμερική). Η Γ.Δ. της ΕΡΤ3, όμως, παρότι το “Mixer” έχει διακριθεί σε Ελλάδα και εξωτερικό, και ενώ η έρευνα για τους desaparecidos έτρεχε, αποφάσισε να κόψει την εκπομπή. Πήγαμε στην Αργεντινή με δικές μας δαπάνες, στην καλοκαιρινή μας άδεια, για να ολοκληρώσουμε την έρευνα και τα γυρίσματα. Η οικονομική δυσπραγία στην κάλυψη των δαπανών μιας τέτοιας παραγωγής είναι και ο λόγος που δεν προλάβαμε τις προθεσμίες για το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Δυστυχώς, παρά τα περί του αντιθέτου λεγόμενα, δεν ενισχύονται ούτε η ερευνητική δημοσιογραφία ούτε οι ντοκιμαντερίστες στην Ελλάδα».

Η «Λίστα της Σιωπής» θα προβληθεί τον ερχόμενο Οκτώβριο στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης, καθώς και σε φεστιβάλ ντοκιμαντέρ στο εξωτερικό, ενώ έχει προκριθεί, μαζί με άλλες 17 από 56 συνολικά προτάσεις που κατατέθηκαν, από το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ντοκιμαντέρ (EDN) για να παρουσιαστεί σε εκπροσώπους των μεγαλύτερων ευρωπαϊκών καναλιών.