The Observer

Πριν από δέκα χρόνια, σε ένα άρθρο στο New Yorker με τίτλο «Τα έξυπνα πουλιά», η κριτικός Ντάφνι Μέρκιν κατακεραύνωνε τους αδελφούς Κοέν για την «καθυστερημένη ηθική ανάπτυξή» τους. Ολη η ευφυΐα και η δεξιοτεχνία τους, έγραψε, «δεν μπορούν να ισοφαρίσουν την αίσθηση κενού στις ταινίες τους. Αν δεν βρουν τον τρόπο να αφήσουν λίγο την πραγματική ζωή να μπει μέσα, ο Τζόελ και ο Ιθαν Κοέν θα φαίνονται κάπως καθηλωμένοι - στο επίπεδο των πιο έξυπνων παιδιών της τάξης».

Δεν ήταν καινούργια κριτική αυτή. Πολλοί άλλοι έλεγαν παρόμοια πράγματα για το ντουέτο συγγραφέων - παραγωγών - σκηνοθετών από τον καιρό του φιλμ «Μόνο αίμα», που ήταν το εκπληκτικά πρώιμο ντεμπούτο τους το 1984. Σε εκείνη η ταινία, φόρο τιμής στη διφορούμενη δυναμική του συγγραφέα Τζέιμς Μακέιν, επέδειξαν μια οξύτατη αίσθηση της αμερικανικής καθομιλουμένης. Ηταν επίσης μια ταινία στιλπνή, στεγνή σαν σκόνη και αφοπλιστικά ειρωνική.

Οι ίδιες αυτές αρετές έχουν προσδιορίσει το σύνολο του έργου τους, το οποίο έχει τη ρίζα του στο σινεφίλ ενδιαφέρον για τα κλασικά χολιγουντιανά είδη - την γκανγκστερική ταινία του ’30 («Το πέρασμα του Μίλερ»), την κωμωδία «σκρούμπολ» («Ω, αδελφέ, πού είσαι;», «Αβάσταχτη γοητεία») και το φιλμ νουάρ («Μόνο αίμα», «Ο μεγάλος Λεμπόβσκι»). Το ιδιόρρυθμο στυλ τους απέφερε επευφημίες, δύο Οσκαρ για το «Φάργκο» (στα οποία προστέθηκαν και τα φετινά) και μια ελευθερία στο τελικό μοντάζ που τη ζηλεύουν όλοι στο Χόλιγουντ. Και όμως, η ιδέα ότι οι αδελφοί Κοέν είναι παραπάνω «έξυπνοι» από όσο πρέπει έχει γίνει κοινός τόπος στην κινηματογραφική κριτική.

Η Μέρκιν βρήκε τους Κοέν ένοχους για «κυνική διαταραχή». Θεώρησε ότι επιδείκνυαν ένα είδος εφηβικής αδιαφορίας για την τύχη των ηρώων τους και απέφευγαν τον πραγματικό κόσμο, για να βρουν καταφύγιο στις ακίνδυνες ηδονές των φιλμικών αναφορών. Αυτό δεν ήταν εντελώς αναληθές, ήταν όμως λιγάκι άδικο.

Ενα υποτιμημένο επίτευγμα των Κοέν είναι η ικανότητά τους να συνδυάζουν καλά σκιαγραφημένους χαρακτήρες με τέλεια επιλογή ηθοποιών. Παρ’ όλα αυτά, είναι αλήθεια ότι οι ήρωές τους τείνουν να υπάρχουν μέσα σε ένα σύμπαν χωρίς νόημα: τους φέρονται όπως τα άτακτα αγόρια στις μύγες - τους σκοτώνουν για τη δική μας ευχαρίστηση. Αν ο ίδιος κανόνας ισχύει για την τελευταία τους ταινία, πάντως, το παιχνίδι φαίνεται εδώ πολύ πιο σκοτεινό και, παρά το υποδόριο χιούμορ, πολύ πιο σοβαρό.

Το «Καμιά πατρίδα για τους μελλοθάνατους», που θριάμβευσε στα φετινά Οσκαρ κερδίζοντας τέσσερα βραβεία (καλύτερης ταινίας, σκηνοθεσίας, δεύτερου ανδρικού ρόλου για τον Χαβιέ Μπαρδέμ και καλύτερου σεναρίου), είναι διασκευή του ομώνυμου μυθιστορήματος του Κόρμακ Μακάρθι. Σύγχρονο γουέστερν, είναι επίσης ένας στοχασμός για την ανθρώπινη μοίρα, το πέρασμα του χρόνου, τον θάνατο. Δεν υπάρχει τίποτα «καθηλωμένο» εδώ, εκτός από την αραιή βλάστηση στο άνυδρο τοπίο του Τέξας. Πρόκειται λοιπόν μια ακόμα «επιστροφή στη φόρμα» από αυτές που οι Κοέν κάνουν κατά περιόδους ή κάτι πιο ώριμο και βαθύ, μια νηφάλια διείσδυση στην «πραγματική ζωή»;

Οι αδελφοί Κοέν, που μένουν με τις οικογένειές τους στη Νέα Υόρκη, εξακολουθούν να ντύνονται σαν ανέμελοι νεαροί κουλτουριάρηδες. Ομως, δεν είναι πια τόσο νέοι. Εχουν μεγαλώσει αρκετά, δηλαδή, για να βλέπουν τα χρόνια μπροστά τους να λιγοστεύουν. Ο Τζόελ (τυπικά ο σκηνοθέτης) είναι τώρα 53 ετών και ο Ιθαν (τυπικά ο παραγωγός, αλλά στην πραγματικότητα γράφουν και σκηνοθετούν μαζί) έκλεισε τα 50. Σε προηγούμενες ταινίες τους ο θάνατος αντιμετωπιζόταν σαν ένα ωραίο κινηματογραφικό τέχνασμα, μια ευκαιρία για φρικαλέες και συχνά αστείες σκηνές. Και ενώ δεν είναι λίγες οι άγριες φονικές σκηνές στο «Καμιά πατρίδα για τους μελλοθάνατους», υπάρχει εδώ μια γνήσια αίσθηση της απώλειας, του εύθραυστου και του πεπερασμένου της ζωής.

Πιθανόν αυτή η βαθύτερη επίγνωση του θανάτου να μην οφείλεται τόσο στην «ενηλικίωση» των αδελφών Κοέν όσο στο κείμενο του Κόρμακ Μακάρθι. Αφηγηματικά, οι Κοέν έμειναν πολύ πιστοί στον συγγραφέα. Ο Ιθαν είπε αστειευόμενος για τη μέθοδο που ακολούθησαν στη συγγραφή του σεναρίου: «Ενας από μας πληκτρολογούσε στον υπολογιστή και ο άλλος κρατούσε ανοιχτό το βιβλίο».

Είναι μια τυπική παρατήρηση των Κοέν, από αυτές που γελοιοποιούν κάθε απόπειρα «σοβαρής» ανάλυσης της δουλειάς τους, ενώ διατηρούν το μυστήριο που αφήνει τα κίνητρά τους ανοιχτά σε κάθε ερμηνεία. Τρέφουν περιφρόνηση για την πομπώδη λατρεία του σκηνοθέτη· όταν τους ζήτησαν να κάνουν «director’s cut» («μοντάζ του σκηνοθέτη») στο «Μόνο αίμα», δέχτηκαν χαρούμενα και, αντίθετα με ό,τι κάνουν άλλοι συνάδελφοί τους, έδωσαν πίσω την ταινία συντομότερη! Και όταν ο κριτικός του Village Voice υποστήριξε ότι στο «Πέρασμα του Μίλερ» υπήρχε μια αλληγορία του Ολοκαυτώματος, οι αδελφοί αντέδρασαν με μορφασμούς απορίας.

Χωρίς αμφιβολία, θα απέρριπταν επίσης την ιδέα ότι έχουν φτάσει σε μια ηλικία που μπορούν να δουν τον θάνατο σαν κάτι παραπάνω από μια διασκεδαστική κινηματογραφική σκηνή. Εχουν αντισταθεί συστηματικά σε οποιαδήποτε ανάγνωση της ζωής τους μέσα στις ταινίες τους. Είναι ξακουστοί για τις πλακατζίδικες συνεντεύξεις τους, που δεν αποκαλύπτουν τίποτα από τον εσωτερικό εαυτό τους.

Η σύζυγος του Τζόελ, η ηθοποιός Φράνσες Μακντόρμαντ (ο Ιθαν είναι παντρεμένος με την μοντέρ Τρίσια Κουκ), κέρδισε ένα Οσκαρ παίζοντας την έγκυο αστυνομικό στο «Φάργκο» και έχει εμφανιστεί σε πολλά άλλα φιλμ των Κοέν. Το ζευγάρι έχει ένα υιοθετημένο αγόρι από την Παραγουάη. Η Μακντόρμαντ είπε κάποτε για τον σύζυγό της ότι είναι «ένας άνθρωπος έξυπνος, καλός, με χιούμορ και με κάνει και μένα να αισθάνομαι έτσι». Δεν επεκτείνεται όμως σε περισσότερες προσωπικές πληροφορίες για τους Κοέν. Αν επιχειρήσει κανείς να γράψει τη βιογραφία τους, σίγουρα θα δυσκολευτεί.

Παρ’ όλα αυτά, οι επιρροές που διαμόρφωσαν την εκκεντρική αισθητική τους δεν είναι δύσκολο να ανιχνευθούν. Μεγαλωμένοι στη μεσοδυτική Μιννεάπολη, απέκτησαν νωρίς την ιδιότητα του αποσυνάγωγου χάρη στην εβραϊκή τους καταγωγή. Πηγαίνοντας σε εβραϊκές κατασκηνώσεις τα καλοκαίρια, τους ήταν αδύνατο να προσαρμοστούν στο κλίμα επαρχιώτικης συμμόρφωσης που επικρατούσε ανάμεσα στα άλλα εβραιόπουλα. Οπως έχει πει η Μακντόρμαντ, αυτό τους έκανε να νιώθουν αλλόκοτοι. Και όπως ένας άλλος Εβραίος από τα μεσοδυτικά, ο Στίβεν Σπίλμπεργκ, περνούσαν πολλές ώρες μέσα στο σπίτι, βλέποντας ταινίες στην τηλεόραση.

Οι γονείς τους ήταν πανεπιστημιακοί λέκτορες που είχαν σε μεγάλη εκτίμηση την τέχνη. Ο Ιθαν θυμάται ότι τον τραβούσαν με το ζόρι στο θέατρο «γιατί υποτίθεται ότι ήταν καλό για μας». Τα αγόρια, πάντως, ανέπτυξαν ενδιαφέρον για τον κινηματογράφο και, έχοντας αποκτήσει μια μηχανή Σούπερ 8, γύριζαν απομιμήσεις αυτών που έβλεπαν στην τηλεόραση. Ολη αυτή η παιδική ενασχόληση είχε πολύ ωφέλιμη επιρροή στο κριτήριό τους για το τι ακούγεται καλά. Ενα από τα απολαυστικά στοιχεία των ταινιών τους είναι ο διάλογος, που συνδυάζει την αυθεντικότητα με τις ανεπιτήδευτες ρετρό αναφορές. Οι Κοέν φαίνεται ότι ξέρουν να μπαίνουν μέσα στο πετσί της γλώσσας.

Οι κοινές καταβολές που έχουν με τον Σπίλμπεργκ δεν επηρέασαν με τον ίδιο τρόπο το έργο τους. Μάλλον αντίθετα αποτελέσματα είχαν, ιδίως στην διαμετρικά διαφορετική σκοπιά από την οποία βλέπουν το αμερικανικό εθνοτικό «χωνευτήρι». «Υπάρχουν δύο προβλήματα στον τρόπο που αντιμετωπίζει το Χόλιγουντ το θέμα της εθνοτικής καταγωγής», έχει παρατηρήσει ο Τζόελ. «Είτε το χειρίζονται με υπερβολικό σεβασμό είτε δεν μπορούν να το αγγίξουν καθόλου». Οι Κοέν φαίνεται να νιώθουν μια σκανταλιάρικη έλξη για τα στερεότυπα - και οι διαμετρικά αντίθετες καρικατούρες του Εβραίου ως ιδεαλιστή διανοουμένου και πονηρού παράσιτου που εμφανίστηκαν στο «Μπάρτον Φινκ» και το «Πέρασμα του Μίλερ», είχαν ως ερμηνευτή και τις δύο φορές τον Τζον Τουρτούρο, που είναι ρωμαιοκαθολικός. Αν μπορείς να αποδώσεις ένα ηθικό ενδιαφέρον στους Κοέν, αυτό έχει να κάνει με τους μύθους της κοινωνίας παρά με την κοινωνία την ίδια.