Του Θαναση Ν. Παπαθανασιου*

Hταν το φθινόπωρο του 1914 όταν ο τότε αρχιεπίσκοπος Αθηνών Θεόκλητος ζήτησε εξηγήσεις από τον άγιο Νεκτάριο για την πρωτοβουλία του να ορίσει κάποιες από τις μοναχές του μοναστηριού του στην Αίγινα για «υποδιακόνισσες», με καθήκοντα, ανάμεσα σε άλλα, τη φροντίδα του ιερού. Ο μεν Νεκτάριος αντικριζόταν περίπου ως νεωτεριστής, όμως ο θεσμός της γυναικείας διακονίας είχε υπάρξει στην Ανατολική Εκκλησία επί δώδεκα, περίπου, αιώνες πριν πέσει σε μαρασμό.

Το περιστατικό είναι χαρακτηριστικό μιας αμφιθυμίας που καλά κρατεί στα σπλάχνα της Εκκλησίας για πολλούς καιρούς και συχνότατα τροφοδοτεί συζητήσεις (πριν από λίγους μήνες μάλιστα το ζήτημα των «διακονισσών» απασχόλησε την ιεραρχία της Εκκλησίας της Ελλάδος). Δεν είναι μόνο το ερώτημα για τη χειροτονία των γυναικών, αντίλαλος του οποίου μας έρχεται από την πρακτική διαφόρων δυτικών χριστιανικών ομολογιών, αλλά πλήθος ζητήματα, τα οποία σχετίζονται με τα θεολογικά κριτήρια του συζητητή, τον ρόλο που αναγνωρίζεται στην παράδοση, τη δυνατότητα για διάλογο με σύγχρονα ρεύματα σκέψης, αλλά και με τις προϋποθέσεις που χρειάζονται ώστε μια συζήτηση να έχει νόημα και σοβαρότητα. Απόψεις σαν κι αυτήν που πρόθυμα αναγνωρίζει τη γυναίκα ως βασίλισσα, αρκεί ως βασίλειό της να της επιδικαστεί η κουζίνα, μπορεί να βρίσκονται προ πολλού σε έκλειψη, αυτό όμως δεν σημαίνει αυτομάτως βάθαιμα του κριτικού προβληματισμού, ούτε και αποφυγή του ενδημούντος στον εκκλησιαστικό χώρο κινδύνου να εκφέρεται ένας λόγος τάχα τολμηρός, ο οποίος πετάει τη σκούφια του για εντυπωσιασμό και αδίστακτα προχωρεί σε δημαγωγίες που δεν θέτουν εν αμφιβόλω την εξουσία του δημαγωγού.

Το βιβλίο αυτό αποτυπώνει μια προσπάθεια που με σοβαρότητα διακονεί τον στοχασμό και την πίστη, τον διάλογο και την έρευνα. Φιλοξενεί είκοσι κείμενα, τα περισσότερα από τα οποία παρουσιάστηκαν ως εισηγήσεις στο χειμερινό πρόγραμμα 2002-03 της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών στο Βόλο από ανθρώπους οι οποίοι έχουν ήδη δουλέψει στα θέματα αυτά και διατυπώνουν λόγο με γνώση και αντοχή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλων των μελετημάτων η οπτική ή οι εκτιμήσεις συμπίπτουν. Γράφουν οι Π. Καλαϊτζίδης, Μ. Μπέγζος, Ν. Ντόντος, κ. Αγόρας, Γ. Σκαλτσάς, Ι. Πέτρου, Ευ. Αδαμτζίλογλου, Ευ. Θεοδώρου, Κ. Καρκαλά-Ζορμπά, Στ. Γιαγκάζογου, Κ. Γιοκαρίνης, Ε. Κεσσελούρη-Χατζηβασιλειάδη, Δ. Πασσάκος, π. Α. Καλλιγέρης, μοναχή Θεοδέκτη, A. Καραμάνου, T. Pirri-Simonian, Μ. Πιζάντε, Μ. Labidi-Maiza και Π. Καζλάρη. Βασικοί άξονες της συζήτησης είναι ανθρωπολογικοί (η εκ μέρους της θεολογίας κατανόηση του ανθρώπου, η ερμηνεία της ύπαρξης φύλων και του έρωτα, η διδασκαλία για εσχατολογική πραγμάτωση του ανθρώπου), ιστορικοί (ανίχνευση των διαδρομών της χριστιανικής σκέψης και των σχετικών εκκλησιαστικών θεσμών από τις πρώτες κοινότητες μέχρι σήμερα), κοινωνιολογικοί (ο κοινωνικός προσδιορισμός της γυναίκας, τα σύγχρονα αιτήματα ισότητας και η σχέση της Ορθοδοξίας με τις φεμινιστικές θεολογίες), βιβλικοί και λειτουργικοί (η θέση της γυναίκας στην εκκλησιαστική λατρεία και το πρόβλημα του χαρακτηρισμού των ιδιαίτερων βιολογικών λειτουργιών της ως ακαθάρτων). Σημειωτέον ότι οι πέντε τελευταίες εισηγήτριες, εκπροσωπώντας τη χριστιανική, τη μουσουλμανική και την εβραϊκή παράδοση, τον χώρο της διανόησης και της πολιτικής, είχαν παρακαθίσει σε στρογγυλό τραπέζι με ειδικό θέμα τη σχέση γυναίκας, βίας και φονταμενταλισμού.

Τα ερεθίσματα για προβληματισμό είναι άφθονα, όπως και το υλικό (τόσο πηγαίο όσο και βιβλιογραφικό) που δίνουν οι περισσότεροι συγγραφείς. Ο αναγνώστης έχει μια θαυμάσια ευκαιρία να ψηλαφίσει τη στιβαρότητα ορισμένων θεολογικών παρουσιών στην πατρίδα μας. Eχει, παράλληλα, μια πολύ καλή ευκαιρία να μετρήσει το βάρος της δικής του ευθύνης στο να μπορέσει να διακρίνει την Εκκλησία να ανοίγει τα χαρτιά της και να αναζητεί ανάμεσά τους ποιο είναι το αδύναμο φύλο: τι δεν (έχει) πάει καλά. Και, βεβαίως, να κοπιάσει για να διακρίνει τα στοιχεία της Ορθόδοξης κληρονομιάς που διαθέτουν τη δυναμική για μια παρουσία με νόημα, με κριτική δύναμη και με αποστροφή προς τις ωραιολογίες μέσα στις εποχές που αλλάζουν. Oτι ο αναγνώστης θα συναντήσει σημεία όπου απόψεις ανταμώνουν και συγκρούονται (όπως π.χ. στο ζήτημα της χειροτονίας των γυναικών) πρέπει να προσυπογραφτεί στις αρετές του βιβλίου.

* Ο κ. Θ.N. Παπαθανασίου είναι διευθυντής του περιοδικού «Σύναξη».