Tου Nικου Γ. Ξυδακη

Οταν, προ εβδομάδος, προέτρεπα τους αναγνώστες της «Κ» να επισκεφθούν τη μεγάλη έκθεση Outlook, να δουν τα έργα της με ανοιχτά τα μάτια, και να τα απολαύσουν με ανοιχτό το νου, δεν φανταζόμουν ότι θα προέτρεπα τους φιλόκαλους συμπολίτες μου σε αξιόποινες πράξεις... Προφανώς είμαι αφελής.

Και προφανώς δεν είδα στην έκθεση ό,τι είδαν οι θιγόμενοι συμπολίτες μου, που ωρύονται για την προσβολή των ιδεωδών της φυλής και των συμβόλων της θρησκείας. Μάλλον είδα άλλη έκθεση, άλλα πράγματα, άλλη τέχνη, άλλο κόσμο· ερχόμενος από άλλο κόσμο...

Να, αυτό είναι ένα πρώτο συμπέρασμα: Η κοινωνία μας συγκροτείται από πολλούς κόσμους, ασύμπτωτους, με διαφορετικά κέντρα και διαφορετικές κοσμαντιλήψεις. Συγκροτείται από αντινομίες και συγκρούσεις, που ριζώνουν πολύ βαθύτερα από την επιφανειακή συναίνεση που μας διατηρεί εν λειτουργία.

Ενας κόσμος αντιμετωπίζει την τέχνη με υλακές· πλέει αυτάρεσκος και ελληναράς στα ρηχά του εγχώριου βάλτου, βασιλιάς... Θρονιάζεται στα στερεότυπα περί περιούσιου λαού, φυλετικής καθαρότητας, γένους ανάδελφου, με προμαχώνες τη μονάκριβη και ανώτερη γλώσσα, τη μοναδική και μόνη αληθινή θρησκεία. Στερεότυπα, αγκυλώσεις, κουτοπόνηροι τακτικισμοί, χυδαία εκμετάλλευση δοξασιών... Διόλου αθώα, διόλου αναίμακτα. Η διοικητική διασφάλιση των στερεότυπων οδηγεί στην εξόντωση παντός ετερόδοξου, στην καύση βιβλίων, στη διαπόμπευση της τέχνης που δεν συμμορφώνεται στα στερεότυπα – στον ξανθό άρειο, στον αμιγή ορθόδοξο, στον ευσεβή καθολικό...

Η ιστορία μεταδίδει τις αναλαμπές της πυράς, τις κραυγές των καιομένων, τους γόους των διωκομένων, την εξόντωση όσων δεν είναι στερεότυποι. Η ιστορία δεν διδάσκει· μεταδίδει, υπενθυμίζει την τραγική μοίρα του σκεπτόμενου και του νεωτεριστή, την τραγική μοίρα του ανθρώπου εντέλει.

Το έργο του Τιερί ντι Κορντιέ δεν είναι έργο σοκ, δεν φιλοδοξεί να σκανδαλίσει – και γράφω σε ενεστώτα διαρκείας, γιατί το έργο θα διαρκέσει, και αφού σβήσουν οι υλακές. Το έργο του Κορντιέ είναι ένα ακόμη επεισόδιο του δραματικού μοντερνισμού, ώριμο τέκνο της εικονοκλαστικής νεωτερικότητας. Συνεχίζει, με τον τρόπο του, τη μακρά παράδοση θεομαχίας στον ευρωπαϊκό πολιτισμό, την αγωνιώδη αναζήτηση προσώπου μετά τον κλονισμό του χριστιανισμού.

Κάθε εποχή σφραγίζεται από τις ασέβειες που διαπράττει έναντι των στερεότυπων, από τις υπερβάσεις που επιχειρεί. Ή από το κατοπτρικό τους αντίστοιχο: πώς καίει τους εικονοκλάστες... Ο Καραβάτζιο θεωρήθηκε βλάσφημος όταν έκανε νατουραλιστικό το θείο, όταν το «εξανθρώπισε»· ο Θεοτοκόπουλος απόδρασε από το ζόφο της Αντιμεταρρύθμισης που σκέπαζε τη Βενετία και έπνιγε κάθε μη τυπικό καθολικό· η τέχνη εξακοντιζόταν στο μέλλον με κάθε ευκαιρία, ώσπου να απαλλαγεί από την αγκαλιά του επισκόπου. Ο Διαφωτισμός, ο ρομαντισμός, η αμφισβήτηση της θρησκείας, η δραματική ανύψωση του ανθρώπου-πολίτη στην μοναχική κορυφή της ελευθεροφροσύνης, σαν τον οδοιπόρο του Κάσπαρ Νταβίντ Φρίντριχ, σαν τον ρομαντικό ήρωα που χάνεται στην παγωνιά του μέλλοντος – ιδού, αυτή είναι η συνθήκη του ευρωπαϊκού πνεύματος, η διαρκής πάλη, η αιώνια επιστροφή... Ο Φρόιντ, ο Νίτσε, ο Ντοστογιέφσκι, η ρωσική πρωτοπορία, ο μοντερνισμός του ματωμένου 20ού αιώνα, τα καμένα βιβλία του Τόμας Μαν, η ναζιστική χλεύη για την «εκφυλισμένη τέχνη» του Κλέε και του Καντίνσκι. Ecce homo.

Αυτός είναι ο κόσμος της νεωτερικότητας που οδηγεί με πόνο στη χειραφέτηση, στη μοναξιά του απελεύθερου, στη χαρά που πάντα συνυπάρχει με τα δάκρυα, κατά πώς λέει ένας ασεβής λιμπερτίνος, ο μαρκήσιος ντε Σαντ. Ο ντι Κορντιέ είναι ένας ακόμη λιμπερτίνος, που διεκδικεί το δικαίωμα να υπάρχει η τέχνη ασεβής και τραγική, που διεκδικεί το δικαίωμα να θέτουμε ερωτήματα ακόμη κι όταν δεν υπάρχουν απαντήσεις. Είναι ένας Ευρωπαίος –σαν κι εμάς...–, που επιμένει να ρωτά. Είναι ο άλλος κόσμος.

Απέναντί του, ο ημέτερος κόσμος της αυταρέσκειας, της μιας αλήθειας, της μιας θρησκείας, του ενός, συμπαγούς και βρυχώμενου λάιφ στάιλ. Ο τσιμεντένιος κόσμος των εδραιωμένων συμβόλων, που δεν σηκώνουν ερωτήματα, χαραμάδες, αμφιβολία. Που χαρακτηρίζουν αξιόποινη πράξη την τέχνη... Τι θλίψη.

Ναι, μπορούμε να είμαστε και τόσο θλιβεροί... Φενακισμένοι με πρωινάδικα, κάλπικη χλιδή, κτίρια Αμπου Ντάμπι και μουσική Τσαλίκη, κοάζουμε αυτάρεσκοι στα ρηχά του εκλεκτού μας βάλτου.