Γιαν Φαμπρ, ένα λάθος, ένας μύστης

Πολύπλευρος, ανατρεπτικός, μισός Βαλλόνος και μισός Φλαμανδός, παθιάζεται με την τέχνη, το κάπνισμα, την Αμβέρσα, την Αθήνα

Της Μαργαριτας Πουρναρα

Ο Γιαν Φαμπρ έρχεται καθυστερημένος στη συνέντευξή μας στην γκαλερί Α.Δ., όπου εκθέτει έργα που έχει κάνει χρησιμοποιώντας το αίμα, το σπέρμα και τα δάκρυά του αντί για μελάνι. Το προηγούμενο βράδυ, αμέσως μετά την παγκόσμια πρώτη της παράστασής του στο Μέγαρο Μουσικής, πήγε στην κρεαταγορά στο κέντρο της Αθήνας για να φάει και να ακούσει ελληνική μουσική. Εκεί προφανώς θα έχασε και τα γυαλιά της πρεσβυωπίας του, τα οποία έπρεπε να αντικαταστήσει επειγόντως. Στα 48 του χρόνια, διεθνώς καταξιωμένος ως εικαστικός αλλά και χορογράφος, ο Φλαμανδός απαντά στις ερωτήσεις της «Κ» λακωνικά αλλά μεστά. Στα χέρια του κρατά συνεχώς ένα τσιγάρο και υπογραμμίζει ότι αυτή η ελευθερία του καπνίζειν στην Ελλάδα τον έκανε να παρουσιάσει πρώτα εδώ τη νέα χορογραφική του δουλειά. Στη χώρα μας, άλλωστε, τον ξέρουμε καλά από τα δύο έργα που είχε παρουσιάσει πριν από τέσσερα χρόνια στην Outlook: τη χρυσή χελώνα και το γλυπτό «Ο άνθρωπος που μετρούσε τα σύννεφα».

Διαθέτουμε αρκετή «βελγιοσύνη»

— Ζείτε και εργάζεστε στην Αμβέρσα. Πώς νιώθετε που η πόλη σας τα τελευταία χρόνια έχει γίνει το κέντρο μόδας, ντιζάιν, αλλά και ένας δημοφιλής ταξιδιωτικός προορισμός;

— Δεν μου αρέσει τόσο. Μέχρι πρόσφατα η Αμβέρσα ήταν σαν μυστικός λάκκος στην Ευρώπη, όπου τα πάντα ήταν φτηνά. Τώρα όλα άλλαξαν. Παρ’ όλα αυτά, την αγαπώ ακόμα. Εχω παιδικές αναμνήσεις και μου αρέσει πολύ η διάλεκτος που μιλάμε.

— Πώς σας φαίνεται η πολιτική κατάσταση στο Βέλγιο, που μοιάζει έτοιμο να χωριστεί σε δύο κοινότητες;

— Δεν νομίζω ότι θα γίνει διάσπαση. Είμαστε μια σουρεαλιστική χώρα. Σαν έργο τέχνης. Παρά το μικρό μας μέγεθος έχουμε τρεις κυβερνήσεις, τη βαλλονική, τη φλαμανδική και την ευρωπαϊκή, αλλά είμαστε χωρίς κεντρική εξουσία εδώ και μερικούς μήνες. Δεν πειράζει. Είμαι σίγουρος ότι θα λυθεί το πρόβλημα. Διαθέτουμε αρκετή «βελγιοσύνη». Πάρτε για παράδειγμα τους γονείς μου. Αγαπήθηκαν παρότι ήταν από διαφορετικές κοινότητες. Ο Φλαμανδός πατέρας μου με έμαθε να αγαπώ τη ζωγραφική και τον Ρούμπενς, ενώ η μητέρα μου μου δίδαξε την αξία της γαλλικής λογοτεχνίας. Αυτό είναι το Βέλγιο. Ο συγκερασμός λόγου και εικόνας.

Σωματικά υγρά και κάπνισμα

— Γιατί αποφασίσατε να κάνετε έργα με τα σωματικά σας υγρά; Νιώθετε ότι αποκαλύπτεστε στο κοινό όταν απλώνετε στο χαρτί το αίμα, το σπέρμα και τα δάκρυά σας;

— Είναι μια πράξη έρευνας και ταυτόχρονα ένας φόρος τιμής στην ομορφιά του σώματος. Αισθάνομαι σύγχρονος μύστης. Δημιουργώ έργα από ευτυχία και εμπειρία. Εχει σημασία να νιώθεις καλά με το σώμα σου. Μας έχουν κάνει να πιστεύουμε ότι είναι κάτι βρώμικο. Ζούμε στη δικτατορία της «μανίας με την υγεία». Δείτε τι έχει γίνει με την απαγόρευση του καπνίσματος. Τουλάχιστον εδώ είσαστε ελεύθεροι.

— Αυτό σας αρέσει στη χώρα μας;

— Μου αρέσετε γιατί δεν είσαστε ακριβώς σύγχρονοι. Οπως στο Μαυροβούνιο ή την Κροατία, νιώθει κανείς ότι τα πράγματα είναι διαφορετικά. Δεν έχουν εισβάλει οι Βρυξέλλες και οι νομοθεσίες τους σε όλα τα επίπεδα ζωής.

— Γιατί νιώθετε ότι είσαστε ένα λάθος;

— Διότι πολλές φορές νιώθω ότι δεν κολλάω πουθενά. Δεν εντάσσομαι.

— Πώς ορίζετε την ομορφιά;

— Οχι αισθητικά, αλλά ηθικά. Πρέπει να είσαι ταπεινός, να αφουγκράζεσαι τη ζωή. Να μην είσαι κυνικός, να πιστεύεις στο ανθρώπινο είδος. Η ομορφιά μοιάζει με πεταλούδα. Αν την αγγίξεις, την κατέστρεψες.

Τα έντομα και η επανάληψη

— Εχετε μανία με τα έντομα. Ο πατέρας σας χάρισε το πρώτο μικροσκόπιο όταν ήσαστε μικρός...

— Εχω μια μεγάλη συλλογή εντόμων. Εχω κάνει αποστολές στη Βολιβία, στη Σενεγάλη, με εντομολόγους. Τα έντομα φοβίζουν τους περισσότερους ανθρώπους γιατί δεν τα γνωρίζουν. Οταν είμαστε παιδάκια, τα πιάνουμε στα χέρια μας και όταν γινόμαστε πολιτισμένοι ενήλικες, τα σιχαινόμαστε. Συμπυκνώνουν την πεμπτουσία της ζωής.

— Πώς αντέξατε να βάψετε ένα ολόκληρο κάστρο μπλε με στυλό μπικ; Δεν βαρεθήκατε;

— Δούλευα έξι μήνες. Η επανάληψη σε διδάσκει κάτι για τον εαυτό σου. Είναι ένα κοινό που έχω με τη Μαρίνα Αμπράμοβιτς. Θα περάσω κάθε δύσκολη δοκιμασία για να νιώσω πραγματικά πώς είναι. Ετσι μαθαίνεις πράγματα για τη ζωή. Ιδιαίτερα στην εποχή μας, που η τέχνη γίνεται απλώς με έξυπνες ιδέες. Αφιερώστε χρόνο σε πράγματα που δεν φαντάζεστε ότι είναι σημαντικά. Παρατηρήστε προσεκτικά το πρόσωπο της μητέρας σας. Τον ουρανό. Ενα έργο τέχνης. Τότε θα τα καταλάβετε όλα και θα μπείτε στο πετσί τους.

«Ο θάνατος μάς κρατάει ζωντανούς»

Ο Γιαν Φαμπρ έχει πει για τον καλλιτέχνη:

-«Το να είσαι καλλιτέχνης είναι μία από τις πιο δύσκολες δουλειές στον κόσμο. Χρειάζεται χρόνια σπουδών, πρέπει να μελετάς καθημερινά. Δεν σταματάς ποτέ. Να είσαι καλλιτέχνης σημαίνει να αποδέχεσαι τον θάνατο και την προετοιμασία για τον θάνατο. Ο θάνατος είναι αυτός που μας κρατάει ζωντανούς. Είναι μια θετική ενέργεια. Στην κοινωνία μας, όμως, δεν είναι αποδεκτός. Παλιά οι άνθρωποι τιμούσαν για μέρες ολόκληρες εκείνους που πέθαιναν. Ο θάνατος είναι μια αποθέωση της ζωής, αποθέωση του ανθρώπου. Μας αρέσει να είμαστε πολιτισμένοι, να ξεχνάμε τη ζωώδη μας πλευρά. Σκοτώνουμε για τους λάθος λόγους, χωρίς να συνειδητοποιούμε ότι πραγματοποιούμε εγκλήματα. Ζούμε ακόμη στον Μεσαίωνα, απλά έχουμε διαφορετικά όπλα».

Για την ευαισθησία και την προκλητικότητα στο έργο του.

-«Ενας καλλιτέχνης πρέπει να πιστεύει στην ευαισθησία του ανθρώπινου σώματος και να την υπερασπίζεται. Νομίζω ότι όλο μου το έργο είναι ένας φόρος τιμής στο άτομο, ένας φόρος τιμής στον άνθρωπο».

-«Δεν θέλησα ποτέ να σοκάρω. Είναι πάντα η άλλη πλευρά που θέλει να σοκαριστεί. Οταν θέλεις να σοκάρεις, αποτυχαίνεις! Τι με σοκάρει προσωπικά; Οταν βλέπω τέλεια μοντέλα που μοιάζουν με μαριονέτες... Η ζωή έχει να κάνει με την αποτυχία. Να δεχθείς ότι οι άνθρωποι κάνουν λάθη και όμως συνεχίζουν. Εκεί είναι η ομορφιά...».

-«Είμαι ένας υπηρέτης της ομορφιάς, πέφτω στα γόνατα μπροστά στην ομορφιά και το ταλέντο. Το έργο τέχνης είναι αυτό που κρατάει τον άνθρωπο και την κοινωνία ψυχικά υγιείς».

Από τον μονόλογο ενός μανιώδους καπνιστή

Αποσπάσματα από τον μονόλογο «Είμαι ένα λάθος» (κείμενο Γιαν Φαμπρ) ενός μανιώδους καπνιστή (απαγγελία με έντονη δύσπνοια και βήχα):

«Είμαι ένα λάθος / Γιατί δεν ανήκω σε καμία φυλή / Είμαι ένα λάθος / Γιατί νιώθω ακόμα περιέργεια / Γιατί δεν έχω δεσμούς με τη σημερινή κοινωνία / Γιατί μισώ τη μόδα / Γιατί έχω αποξενωθεί / Γιατί δεν πιστεύω τις ειδήσεις / Γιατί δεν μπορώ να υποκριθώ / Γιατί θέλω αυτό που δεν μπορώ / Γιατί δεν μου αρέσει να μιλάω για τον εαυτό μου / Γιατί θέλω να είμαι ένα λάθος / Γιατί δεν είμαι ανθρώπινο πλάσμα / Γιατί είμαι θεός / Γιατί πάντοτε σκότωνα / Κάθε εξαίσιο / παράφορό μου / έρωτα / με έναν άλλο / εξαίσιο παράφορο έρωτα / Λέω ψέματα; / Ή μήπως ήταν μόνο πόθος; / Δεν μπορούσα να ξεχωρίσω / την αλήθεια από το ψέμα / Αυτό πάντα με κρατούσε ζωντανό / κι ακόμα με κρατάει / Είμαι ένα λάθος / Γιατί η επιθυμία μου είναι ακατανίκητη / πιο σφοδρή κι από την πείνα / και συνήθως πιο ακόρεστη / Η αναρχία της επιθυμίας / δε συμβιβάζεται / με τη ζωή / Είναι υπερβολικά ακραία / και σαρωτική / Μόνο ο θάνατος μπορεί να τη σώσει / να τη δεχτεί / Ανάβεις ένα τσιγάρο / για να γιορτάσεις τη χαρά / ή για να κρύψεις τη θλίψη σου / Δε θα μπορούσα να ξανακοιταχτώ / στον καθρέφτη / αν άφηνα τους γιατρούς / να με τρομοκρατήσουν / Δε θα ήξερα πώς να συνεχίσω τη ζωή μου / Και πώς να πεθάνω / Είμαι πιστός / στην απόλαυση / που με σκοτώνει...»

Περφόρμερ, δραματουργός, χορογράφος, σκηνοθέτης και εικαστικός

Ο Γιαν Φαμπρ γεννήθηκε στην Αμβέρσα το 1958 και συγκαταλέγεται στους πιο πρωτοποριακούς και πολυτάλαντους καλλιτέχνες της γενιάς του. Τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια έχει εργαστεί ως περφόρμερ, δραματουργός, χορογράφος, σκηνοθέτης, συγγραφέας και εικαστικός.

Το 1982 ανέτρεψε το θεατρικό κατεστημένο με το έργο του «This is Theatre as it was expected and foreseen». Δύο χρόνια αργότερα παρουσίασε στην Μπιενάλε της Βενετίας το εξίσου ανατρεπτικό «The Power of Theatrical Madness». Και τα δύο έργα αναφέρονται σε όλη τη βιβλιογραφία για το σύγχρονο θέατρο και έχουν παρουσιαστεί ανά τον κόσμο. Μέσα στα επόμενα χρόνια, ο Γιαν Φαμπρ εξελίχθηκε σε έναν από τους πιο πολύπλευρους καλλιτέχνες στο παγκόσμιο στερέωμα. Διαφοροποιήθηκε από τις καθιερωμένες θεατρικές συμβάσεις, εισάγοντας την έννοια του «real time performance» (γνωστού και ως «living installations») και αναζήτησε καινούργιες δυνατότητες στη χορογραφία του κλασικού χορού. Αντικείμενο έρευνας στο έργο του Φαμπρ από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 μέχρι σήμερα είναι το σώμα σε όλες του τις εκφάνσεις. Τα θεατρικά του κείμενα, κυρίως μονόλογοι, απαρτίζουν μια εξαιρετική συλλογή από μινιατούρες σε ανοιχτό και ποιητικό στυλ. Εχει παρουσιάσει με μεγάλη επιτυχία το έργο του «Je suis sang» («Είμαι αίμα») στο Φεστιβάλ της Αβινιόν και τον «Τανχόιζερ» του Βάγκνερ στην Οπερα Λα Μοναί των Βρυξελλών. Σημαντικούς σταθμούς στη σταδιοδρομία του αποτελούν επίσης η συμμετοχή του στον καλλιτεχνικό προγραμματισμό του Φεστιβάλ της Αβινιόν το 2005 και η παρουσίαση του έργου του Requiem fur eine Metamorphose στο Φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ.

Τα έργα του Γιαν Φαμπρ στον χώρο των πλαστικών τεχνών είναι επίσης εξαιρετικά και χαίρουν διεθνούς αναγνώρισης. Εχει παρουσιάσει έργα του στην έκθεση Ντοκουμέντα στο Κάσελ, στην Μπιενάλε της Βενετίας, του Σάο Πάολο και της Κωνσταντινούπολης, καθώς και σε πολλά μουσεία και εκθεσιακούς χώρους. Στα πρώτα έργα του πειραματίζεται με διάφορα μέσα, όπως ζωγραφική με στυλό, εγκαταστάσεις, ταινίες και δρώμενα, με αποκορύφωμα το Κάστρο του Τίβολι το 1990. Δύο από τα σημαντικότερα θέματα στο έργο του είναι η μεταμόρφωση και η μετάβαση σε διαφορετικό στάδιο. Μερικά από τα πιο αξιομνημόνευτα έργα του είναι το γλυπτό «Heaven of Delight» στην οροφή του Palais Royal των Βρυξελλών, η χάλκινη χελώνα «Searching for Utopia» στο Βέλγιο και το γλυπτό ύψους 23 μέτρων «Totem» στη Λουβέν.

H έκθεση του Γιαν Φαμπρ με σαράντα body liquids έργα και τρία γλυπτά θα διαρκέσει μέχρι και τις 19 Ιανουαρίου στην γκαλερί Α.Δ. (Παλλάδος 3).