Του Κωστα Θ. Καλφοπουλου

Από τα πρώτα επιτραπέζια παιχνίδια (σκάκι, γκο, ντάμα, Στρατέγκο αργότερα), μαζί με τα μολυβένια στρατιωτάκια, μέχρι τα Sandkasten - και τα Kriegsspiele των Πρώσων αξιωματικών, κι από τα πρωτόγονα ηλεκτρονικά μέχρι τα διαδικτυακά-διαδραστικά παιχνίδια, οι συρράξεις και οι πολεμικές συγκρούσεις ήταν αδιανόητες χωρίς τις εικαστικές και, κυρίως, επιχειρησιακές αναπαραστάσεις τους. Η εκρηκτική ανάπτυξη της σχετικής τεχνολογίας, οι διασυνδέσεις ανάμεσα στα ερευνητικά ιδρύματα και τα στρατιωτικά επιτελεία, οι επιδόσεις των πρώτων «χάκερ» και οι σχεδόν απεριόριστες δυνατότητες της «δικτύωσης» σε παγκόσμιο επίπεδο, επέφεραν σημαντικές ανατροπές στη διεξαγωγή, αλλά και την πρόσληψη του πολέμου.

Στα άδυτα της τεχνολογίας

Το βιβλίο του Εντ Χάλτερ μας μεταφέρει μέσα από τα «άδυτα της αμερικανικής τεχνολογίας», πανεπιστημιακής, βιομηχανικής και πολεμικής, στις οθόνες των ηλεκτρονικών παιχνιδιών και σε κονσόλες παικτών που δεν διαφέρουν πλέον από εκείνες των πιλότων των βομβαρδιστικών. Η ελληνική έκδοση πατάει στέρεα στη μετάφραση του Ν. Καλαϊτζή, που αποδίδει επαρκέστατα και τους δύσκολους όρους της πληροφορικής και των βιντεοπαιχνιδιών, στο κείμενο και το γλωσσάριο.

Η εικονοκεντρική πρόσληψη του πολέμου αποκτά το βαθύτερο νόημά της ιδιαίτερα στον εικοστό αιώνα, όταν ο φασισμός αισθητικοποιεί την πολιτική, και ο κομμουνισμός πολιτικοποιεί την τέχνη, όπως διαπιστώνει ο Βάλτερ Μπένγιαμιν στο «Εργο τέχνης στην εποχή της τεχνικής του αναπαραγωγιμότητας». Αργότερα, χάρις στον Ρολάν Μπαρτ («Ο φωτεινός θάλαμος»), τον Πωλ Βιριλιό (μεταξύ άλλων «Πόλεμος και κινηματογράφος») και τη Σούζαν Ζόνταγκ («Παρατηρώντας τον πόνο των άλλων»), που, παραδόξως, απουσιάζουν από το «οπλοστάσιο» του συγγραφέα. H «τέχνη του πολέμου» θα διευρυνθεί, με την ίδια εκρηκτική ώθηση, που η «στατική εικόνα» θα περάσει σε μία «τέταρτη διάσταση», με την επανάσταση των υπολογιστών και των βιντεοπαιχνιδιών.

Στην ύστερη νεωτερικότητα, η πραγματοποίηση και εργαλειοποίηση κορυφώνονται στην εικονικότητα (virtuality) και την εξομοίωση (simulation), που προϋπάρχει, ελέγχει και καθορίζει την πράξη: στα επιτελεία, τα πεδία των μαχών και τα cockpit των υπερηχητικών. Αυτή η «αλλαγή παραδείγματος», που εδράζεται στη σχέση ανάμεσα στον πόλεμο και τον κινηματογράφο (Βιριλιό), αλλάζει άρδην τη «λογιστική της πρόσληψης». Ταυτόχρονα, ο χειριστής του οπλικού συστήματος, με το πάτημα του κουμπιού, παγιδεύει, στοχεύει, εξουδετερώνει. Εδώ ο «ολοκληρωτικός πόλεμος» μεταβάλλεται σε μία πολεμική απολυτότητα, ο σκοπευτής (ελεύθερος, αντάρτης, στρατιώτης, πιλότος) σε μέλος, χρήστης και εκτελεστής ενός πολύπλοκου και πολυδάπανου προγράμματος σε διαδικτυακή-διαδραστική σχέση.

Πρόκληση για προγραμματιστές

Η ιστορία του σύγχρονου πολέμου είναι η ιστορία των υπολογιστών. Στο «Πόλεμος και βιντεοπαιχνίδια» η ιστορία των πολέμων της νεωτερικότητας αποκτά ένα χρήσιμο εγχειρίδιο για την «ηλεκτρονική-εικονική» διάστασή του. Ο πόλεμος δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο των «μπαρουτοκαπνισμένων» στρατιωτικών και υπόθεση των πολιτικών: είναι πλέον μία πρόκληση για τους προγραμματιστές.

Ο Εντ Χάλτερ επιχειρεί με σχεδόν απόλυτη επιτυχία μία «φυσική ιστορία της πολεμικής τεχνολογίας», συνδυάζοντας εξαιρετικά τη δημοσιογραφική του επάρκεια, με την έρευνα και την τεκμηρίωση στοιχείων, που φωτίζουν μέσα από την αντανάκλαση της οθόνης και του μόνιτορ, την απόλυτη πραγματοποίηση και εργαλειοποίηση της εικόνας για πολεμικούς σκοπούς. Διεισδύει στον κόσμο των τεχνολογικών ιδρυμάτων, χωρίς συνωμοσιολογικές διαθέσεις, συνδέει τους αρμούς εις τρόπον ώστε να αναδεικνύεται το ευρύτερο «στρατιωτικό - βιομηχανικό - πανεπιστημιακό πλέγμα». Παράλληλα, εντοπίζει τις τομές, τα πρόσωπα, αλλά και τα ερευνητικά ιδρύματα, που με την ευρηματικότητά τους συνέβαλαν τα μέγιστα στην ανάπτυξη της σχετικής τεχνολογίας, ενώ δίνει το αναγκαίο και χρήσιμο ιστορικό βάθος, από το οποίο προβάλλουν μοντέλα, πρότυπα, ιδέες, καθώς και τις αναγκαίες συνθήκες, σε ιστορικό, τεχνολογικό και κοινωνιολογικό επίπεδο, μέσα στις οποίες αναπτύσσεται η δημιουργικότητα, αλλά και τις (αυτο)καταστροφικές διαθέσεις του ανθρωπίνου γένους.

Το πανηγύρι της βίας

Το βιβλίο διαβάζεται σαν μία «εξελικτική ιστορία» της πολεμικής τεχνολογίας, που εδράζεται είτε στην επινοητικότητα ιδιοφυϊών προγραμματιστών είτε σε «αμυντικά προγράμματα» (sic) του αμερικανικού Πενταγώνου για τον επερχόμενο Αρμαγεδδώνα, «ως τέλος του παιγνιδιού» (όπως τον «σκηνοθέτησε» ανατρεπτικά ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ, στο «SOS, Πεντάγωνο καλεί Μόσχα», το 1964).

Το «πανηγύρι της βίας» δεν έχει τέλος, όταν, με την επίθεση στους Δίδυμους Πύργους, η Δύση βλέπει το μπούμερανγκ του χολιγουντιανού Αρμαγεδδώνα και της «στρατιωτικοποίησης της ποπ κουλτούρας» των βίντεο και εξομοιωτικών παιχνιδιών να επιστρέφει στις πόλεις (αλλά και στα σχολεία) της, καθώς το «τζόιστικ» αλλάζει χέρια και ιδεολογία. Στο παγκόσμιο χωριό, όλος ο κόσμος είναι ένα Ιντερνετ καφέ κι ένα «πεδίο πολέμου» στις οθόνες των υπολογιστών. The medium is the war (game).