Του Δημητρη Ρηγοπουλου

Nα το περίμενε ο Ζαν Νουβέλ το φετινό Pritzker; Καθόλου απίθανο, αν διατρέξει, κανείς, στα γρήγορα την μακροσκελή λίστα με τους τιμώμενους του πιο ακριβοθώρητου βραβείου στον χώρο της αρχιτεκτονικής. Αν εστιάσουμε μόνο στα τελευταία δέκα χρόνια θα δούμε συγκεντρωμένο όλο σχεδόν το σταρ σίστεμ της διεθνούς αρχιτεκτονικής: Ρέντσο Πιάνο, Νόρμαν Φόστερ, Ρεμ Κούλχαας, Χέρτσογκ και Μερόν, Ζάχα Χαντίντ, ο περσινός Ρίτσαρντ Ρότζερς. Οι λιγότερο διάσημες «παρεμβολές» συντηρούν την απαραίτητη δόση σασπένς που κάθε βραβείο επιθυμεί για τον εαυτό του.

Ελειπε κάποιος, λοιπόν, και πολλοί θα συμφωνήσουν ότι ο Γάλλος Ζαν Νουβέλ ήταν σίγουρα ένας πολύ καλός υποψήφιος. Πολλοί, αλλά όχι όλοι. Ενας καθηγητής από το Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνια δήλωσε στο Associated Press ότι θα περίμενε έναν «νεότερο, λιγότερο γνωστό αρχιτέκτονα που θα διεύρυνε το ακροατήριο του βραβείου» καθώς «ο Νουβέλ ολοκλήρωσε τα πιο διάσημα έργα του πριν από αρκετά χρόνια».

Θυμηθείτε πως οι κατά καιρούς «αντιρρησίες» είναι κομμάτι της παράδοσης των περισσότερων μεγάλων βραβείων ενώ η τελευταία φράση του Αμερικανού ακαδημαϊκού «διαβάζεται» ποικιλοτρόπως. Εχει δίκιο, αν επιμένουμε να συνδέουμε τον Νουβέλ με το έργο που τον έκανε διάσημο σε όλο τον κόσμο, το Ινστιτούτο του Αραβικού Κόσμου στο Παρίσι. Ηταν τόσο γοητευτική αυτή η μοντέρνα ερμηνεία της αραβικής κουλτούρας από τον Νουβέλ εν έτει 1987 που εκατομμύρια άνθρωποι ακόμα τον ταυτίζουν με το πρώτο του σπουδαίο έργο. Αλλά ο Νουβέλ συνεχίζει να διευθύνει ένα από τα πιο παραγωνικά αρχιτεκτονικά γραφεία στον κόσμο. Και τα κτίριά του εξακολουθούν να αφήνουν πίσω τους ίχνη ισχυρά, εικόνες δυνατές και αναγνωρίσιμες. Οπως το έθνικ Mus�e du Quai Branly που εγκαινιάστηκε πέρσι στο Παρίσι, δίπλα στον Πύργο του Αϊφελ, χαρίζοντας μία από τις πιο παράδοξες προσόψεις των τελευταίων ετών: ένα σύμπλεγμα από ξύλινες επενδύσεις και αναρριχητικά φυτά μεταφέρουν στην καρδιά της γαλλικής πρωτεύουσας μία ευφάνταστη αλληγορία των χαμένων παραδείσων και πολιτισμών στους οποίους είναι αφιερωμένο το μουσείο. Και για να πάμε λίγο πιο πίσω (2005), να θυμηθούμε τον εντυπωσιακό Πύργο Αγκμπαρ που δεσπόζει στον ουρανό της Βαρκελώνης τα τελευταία δύο χρόνια.

Από την αναπαράσταση μίας ζούγκλας έως τον ουρανοξύστη Αγκμπαρ, ο Ζαν Νουβέλ δεν διαθέτει το αναγνωρίσιμο στιλ του Φρανκ Γκέρι, της Ζάχα Χαντίντ ή του Ρίτσαρντ Ρότζερς. Το πιο αναγνωρίσιμο πάνω στον Νουβέλ είναι ένα στιλ πέρα από τα στιλ. Ή όπως αιτιολόγησε την επιλογή της η Επιτροπή του Pritzker «το ευέλικτο και διερευνητικό πνεύμα του τον ωθεί στο να παίρνει ρίσκο για κάθε του εγχείρημα». Και χαιρετίζει την «επιμονή, τη φαντασία, το κέφι και, πάνω απ’ όλα, την ακόρεστη επιθυμία για δημιουργικό πειραματισμό».

Κι αν πρέπει οπωσδήποτε να εντάξουμε κάπου τον 62χρονο Ζαν Νουβέλ, η θεωρητική του ματιά αλλά και τα ίδια του τα έργα τον φέρνουν πιο κοντά σ’ εκείνη τη σχολή του μοντερνισμού που ρίχνει γέφυρες προς το άυλο. Σε πολλά κτίρια του Νουβέλ οι έννοιες του άυλου, του άφατου, της διαφάνειας πρωταγωνιστούν στη σύλληψη της κεντρικής ιδέας, προσδιορίζουν νέες, ενδιάμεσες περιοχές ανάμεσα στο πραγματικό και το δυνητικά πραγματικό. Ναι, ο Ζαν Νουβέλ έχει ισχυρό θεωρητικό υπόβαθρο που συχνά παρεξηγείται (στη Γαλλία ορισμένοι τον κατηγορούν ως «υπερ-εννοιακό»). «Γεννήθηκα στη Γαλλία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και το πιο ισχυρό ρεύμα ήταν τότε ο στρουκτουραλισμός», λέει. Ιδρυτής της Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής του Παρισιού (1980) και εχθρός των μεταπολεμικών πολεοδομικών θεωριών, ο Ζαν Νουβέλ τάσσεται υπέρ μίας «παρεμβατικής» αρχιτεκτονικής που σέβεται τον περιβάλλοντα χώρο αλλά την ίδια στιγμή παίρνει την ευθύνη να δημιουργήσει μία καινούργια συνθήκη.

Και σήμερα, μετά το μεγάλο βραβείο των 100 χιλιάδων δολαρίων που θα του απονεμηθεί στη διάρκεια ειδικής τελετής τον Ιούνιο στην Ουάσιγκτον, προσθέτει: «Πάντα αναζητώ το χαμένο κομμάτι του παζλ, μου αρέσει να αναλύω στην αρχή τον τόπο και τις συνθήκες και να δίνω την απάντησή μου μετά».

Το Pritzker μοιάζει σήμερα με το κερασάκι στην τούρτα αλλά όχι, ο Ζαν Νουβέλ δεν δείχνει καθόλου έτοιμος να αφήσει το κυρίως γεύμα για το επιδόρπιο. Εως το 2012 θα έχει ολοκληρωθεί ο φουτουριστικός ιπτάμενος δίσκος που σχεδίασε για το παράρτημα του Λούβρου στο Αμπου Ντάμπι ενώ ετοιμάζει και τα τελικά σχέδια για τη νέα έδρα της Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Παρισιού ύστερα από το πρώτο βραβείο του σχετικού διαγωνισμού. Αντίθετα, απομακρύνονται οι πιθανότητες να δούμε έργο του στην Αθήνα. Εχασε το πρώτο βραβείο στον διαγωνισμό του Ιδρύματος Νιάρχου για τα νέα κτίρια της Εθνικής Βιβλιοθήκης και της Εθνικής Λυρικής Σκηνής από έναν άλλο κάτοχο του Pritzker: τον Ιταλό Ρέντσο Πιάνο.