Ελλάδα και Τουρκία πέρα από στερεότυπα και φοβίες

Παράθυρο διαλόγου ανάμεσα στις δύο χώρες ανοίγουν οι επιστήμονες

Του Θαναση Βασιλειου

Το καλοκαίρι ο δημοσιογράφος του Economist Μπρους Κλαρκ στη συνέντευξη που είχε δώσει στον Γιάννη Παλαιολόγο για λογαριασμό της «Κ» (16 Ιουνίου 2006) με θέμα τις σχέσεις Ελλάδας-Τουρκίας, είχε τονίσει τη σημασία του όρου «The Baklava Effect». Η «επίδραση του μπακλαβά» περιγράφει με ιδεώδη τρόπο τη γλυκιά ατμόσφαιρα που επικρατεί στα ελληνοτουρκικά σεμινάρια όταν βρεθούν μαζί οι Ελληνες και οι Τούρκοι οργανωτές, καθηγητές και φοιτητές. Αν μη τι άλλο, πρόκειται για την άριστη αντίδραση στο διόλου κολακευτικό ανέκδοτο των διπλωματικών κύκλων, ότι δηλαδή «Ελληνες και Τούρκοι συμφωνούν στο ότι απλά διαφωνούν σε όλα». Η πραγματικότητα είναι ότι οι Ελληνες και οι Τούρκοι –παρά τις δυσκολίες– μπορούν και να συνεργάζονται και να συμφωνούν. Η ιδέα της ελληνοτουρκικής επιστημονικής συνεργασίας γεννήθηκε το 1994, από τους καθηγητές Νικηφόρο Διαμαντούρο, Αννα Φραγκουδάκη, Θάλεια Δραγώνα και τους Τούρκους ομόλογούς τους Φαρούκ Μπιρτέκ, Τσααλάρ Κεϋντέρ κ.ά. Το 1995 άρχισαν δειλά να υλοποιούνται προγράμματα ανταλλαγής φοιτητών μεταξύ Παν/μίου Αθηνών και Παν/μίου Βοσπόρου και ο «μπακλαβάς» άρχισε να δένει, εις βάρος των ποικίλων και αμοιβαίων ιστορικών και ιδεολογικοπολιτικών παραμορφώσεων, με την καθιέρωση των επιστημονικών ανταλλαγών και με τις κοινές εκδόσεις στο πλαίσιο της σειράς Social Historical Studies for Greece and Turkey (Κοινωνικές και Ιστορικές Μελέτες για την Ελλάδα και την Τουρκία). Στη σειρά αυτή που εγκαινιάζεται με τον παρόντα τόμο, συζητούνται θέματα κοινωνίας, πολιτικής, ιστοριογραφίας, εκπαίδευσης αλλά και κοινά προβλήματα όπως ο εθνικισμός, ο ρατσισμός, η μισαλλοδοξία, ο κρατικός αυταρχισμός, τα ανθρώπινα δικαιώματα, ζητήματα εκσυγχρονισμού και εξευρωπαϊσμού κ.ά., που έως σήμερα ήσαν αδιαπραγμάτευτα και εκτός ατζέντας.

Το πρώτο μέρος του βιβλίου φέρει τον τίτλο «Αυτοκρατορία και Εθνος-κράτος», ενώ το δεύτερο τοποθετείται σε επίκαιρα συγκείμενα υπό τον τίτλο «Εθνος και Κοινωνία των Πολιτών». Στα κείμενα υπάρχουν αρκετά κομμάτια του παζλ «ελληνοτουρκικές σχέσεις» και «Τουρκία στην Ε.Ε.». Τα κείμενα από την ελληνική πλευρά υπογράφουν οι Εφη Αβδελά, Κώστας Κωστής, Νίκος Μουζέλης, Γιώργος Παγουλάτος κ.ά. και από την τουρκική πλευρά ο Τσααλάρ Κεϋντέρ, η Γεσίμ Αράτ, η Μπουσρά Ερσανλί κ.ά. Η μπροντελιανή, λόγου χάρη, ανάλυση της αλληλεξάρτησης διαφόρων ιστορικών συμβάντων που εδώ εισηγείται ο καθηγητής της ιστορίας Χακάν Ερντέμ, δείχνει το πώς η Ελληνική Επανάσταση ως πρώτη γενικευμένη εθνική εξέγερση μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, επηρέασε βαθιά τις οθωμανικές αρχές και οδήγησε σταδιακά την αυτοκρατορία προς μια πορεία εκσυγχρονισμού – κάτι που επαναλαμβάνεται σήμερα με τη στήριξη της ευρωπαϊκής προοπτικής της Τουρκίας εκ μέρους της ελληνικής πολιτικής.

Με δεδομένο ότι η πολιτική και η ιστορία των δύο λαών διέπονται από έμμονα στερεότυπα και φοβίες, πολύ ενδιαφέρον είναι το τελευταίο κεφάλαιο του τόμου με τίτλο «Πώς οι Ελληνες και Τούρκοι μαθητές αντιλαμβάνονται την ιστορία, το έθνος και τη δημοκρατία». Οι Θάλεια Δραγώνα, Μπουσρά Ερσανλί και Αννα Φραγκουδάκη, παρουσιάζουν τον έντονο εθνοκεντρισμό των δύο ομάδων (κάτι που φαίνεται στο ελληνοτουρκικό Survivor της τηλεόρασης), τη βαρύτητα που δίνουν αμφότεροι στη θρησκεία έναντι της πολιτικής και την προσκόλληση στο παρελθόν – ευρήματα παρόμοια με τα ανησυχητικά της μεγάλης Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Ερευνας πάνω στα ζητήματα «Κοινωνία - Πολιτική - Αξίες» που είχε ανακοινώσει το δικό μας ΕΚΚΕ πριν από δύο περίπου χρόνια.

Τα συμπεράσματα όσον αφορά τους νέους μπορεί να είναι δυσοίωνα. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η πραγματικότητα είναι αναλλοίωτη κι ότι το μέλλον είναι απαρέγκλιτα χαραγμένο. Και αυτή είναι η μεγάλη σημασία της παρέμβασης εδώ.

Η προσπάθεια της κοινής δράσης και της συνεργασίας Ελλήνων και Τούρκων συντελεστών, μεταξύ άλλων, τονίζει τον ρόλο της κοινωνίας των πολιτών που προσπαθεί, ερευνά και τεκμηριώνει έναν επιστημονικό αλλά και πολιτικό λόγο, που ανοίγει παράθυρα επικοινωνίας.