Tου Nικου Γ. Ξυδακη

H διεθνής έκθεση Outlook (=ένα Βλέμμα...) υποδέχεται ήδη το αθηναϊκό κοινό· μάλλον: το διεθνές κοινό μιας πολυεθνικής μητρόπολης. Απλωμένη στον πολυεθνικό άξονα της Πειραιώς, από τους κινεζοαραβοϊνδικούς θύλακες της Κουμουνδούρου-Γκαζιού, έως τον Ρέντη της Σχολής Καλών Τεχνών και των αποικιών των Σριλανκέζων και των Πακιστανών εργατών, η έκθεση παρουσιάζει μιαν ανθολογία της διεθνούς σύγχρονης τέχνης, απ’ ό,τι περίπου παράγεται σήμερα στον πλανήτη.

Το πιο ερεθιστικό στοιχείο αυτής της φιλόδοξης παραγωγής (της πιο δαπανηρής στα εγχώρια χρονικά) δεν είναι η έκθεση καθαυτή, όσο οι συμπαραδηλώσεις της. Κατ’ αρχάς, τη διεθνή αυτή έκθεση δεν πρόκειται να την επισκεφθούν οι πολυεθνικοί πληθυσμοί που εγκαταβιώνουν στις παρυφές της Πειραιώς... Οι πολύχρωμοι πάροικοι μπορεί να είναι θέμα της σύγχρονης τέχνης, αλλά οι ίδιοι αγνοούν την ύπαρξή της.

Ποιοι θα τη δουν; Σίγουρα οι ελίτ, όσοι γνωρίζουν περί σύγχρονης τέχνης· και οι ημι-ελίτ, όσοι έχουν μυριστεί την ύπαρξή της από επισκέψεις στα μουσεία της μόδας, όπως η Tate Modern. Ακόμη και οι ανυποψίαστοι, όμως, οι μη-ελίτ, οι τυπικοί μικροαστοί της αθηναϊκής μητρόπολης, ίσως σπεύσουν να δουν από κοντά αυτό που ακούγεται στα μίντια· και θα ωφεληθούν πολλαπλώς.

Ποια τα οφέλη; Δεν νομίζω ότι πρωταρχικό όφελος για τους ανυποψίαστους θα είναι η αισθητική απόλαυση: αυτή έχει πάψει να αποτελεί κύριο μέλημα της σύγχρονης τέχνης, τουλάχιστον αυτής που περιλαμβάνεται στο Outlook. Στην εποχή του τέλους της ιστορίας της τέχνης, τα έργα φτιάχνονται σαν εμπειρίες, σαν ανοιχτά περιβάλλοντα, για να προκαλέσουν σκέψεις ή να προεκτείνουν τις ήδη υπάρχουσες. Πολύ λίγα νοιάζονται για την αισθητική απόλαυση ή τον αισθητηριακό ερεθισμό του θεατή· αρκετά νοιάζονται για το πώς θα σοκάρουν.

Τα οφέλη είναι παράπλευρα. Ο Ελληνας θεατής, ας πούμε, έχει μια ευκαιρία να ψαύσει τη διεθνή παραγωγή· όπως εισάγονται ταινίες, μουσικές και βιβλία, έτσι εισάγονται και εικαστικά έργα. Στο χέρι μας είναι οι εισαγωγές να μην κλείνουν τον κύκλο τους στην κατανάλωση, αλλά να περνούν στην ιδιοποίηση και την αφομοίωση. Εν πάση περιπτώσει, αν δεν δεις/γνωρίσεις, δεν μπορείς να επιλέξεις.

Σε αυτήν τη διεθνοποιημένη σύμφραση, μπορείς ασφαλώς να αναγνωρίσεις διαυγέστερα τα έργα των Ελλήνων δημιουργών, τις αρετές και τις αδυναμίες τους. Χονδρικά: τα ελληνικά δεν υστερούν διόλου έναντι των «ξένων»· παρά μόνο στις λεπτομέρειες κατασκευής. Ο θεατής (αυτός ο υποθετικός: ανυποψίαστος, καλοπροαίρετος, φιλοπερίεργος) θα δει επίσης ότι τα έργα της έκθεσης μοιάζουν (ουσιαστικά: είναι ίδια) με οτιδήποτε έχει δει σε σύγχρονες εκθέσεις στη λονδρέζικη Τέιτ, το παριζιάνικο Πομπιντού ή το νεοϋορκέζικο Γκουγκενχάιμ, όταν έκανε το τυπικό επιμορφωτικό προσκύνημα στις διακοπές του. Τα έργα δεν μοιάζουν με τους κλασικούς του μοντερνισμού, ό,τι βλέπει κανείς συνήθως στο Μουσείο Γουλανδρή ή στην Εθνική Πινακοθήκη. Να ένα στοιχείο αναγνώρισης και οριοθέτησης, λοιπόν: ανάμεσα στο μοντέρνο και το σύγχρονο δεν παρεμβάλλεται ο μακρύς χρόνος, μα κάποιο εννοιακό ρήγμα, μια μετατόπιση νοήματος.

Ιδωμένη με παρθένο μάτι, η έκθεση μπορεί επίσης να οδηγήσει τον φιλέρευνο θεατή σε μια βαθύτερη κατανόηση του καλλιτεχνικού φαινομένου σήμερα: να διακρίνει τις δομές παραγωγής, τους μηχανισμούς διανομής και πρόσληψης, την ιδεολογία που διέπει το κύκλωμα της τέχνης, την πολιτική που παράγεται... Εφόσον έχει δει και κάτι αντίστοιχο αλλού, Εξω, θα υποψιαστεί επίσης ότι πρωταγωνιστές δεν είναι ακριβώς οι καλλιτέχνες, αλλά οι curators, οι επιμελητές, οι διαχειριστές, ακόμη και οι συλλέκτες.

Οι εκθέσεις, όλο και περισσότερο, είναι συσσωρεύσεις έργων, ποικίλων, ομότροπων ίσων αλλά όχι ομόλογων: εξωτικά μαζί με ερμητικά, πολιτικά ναΐφ μαζί με εντελώς ουδέτερα ή απρόσιτα, οι κραυγές των Ιρανών ή των Αφρικανών μαζί με τα υπερφυσικά παιχνίδια της νέας βρετανικής ποπ. Οι συσσωρεύσεις αυτές, όπως η παρούσα, δεν οδηγούν καν σε ένα εκβιασμένο συμπέρασμα, αλλά σε μια κατάδειξη· απλώς δείχνουν, έτσι σκέτα. ΄H δείχνουν το γούστο του επιμελητή, του συλλέκτη κ.ο.κ. Δηλαδή, άλλη μια μετατόπιση, εξόχως πολιτική και αυτή: από την επιδίωξη του κάλλους, του θάμβους, του ιερού, από τη ρήξη με την παράδοση, το άνοιγμα στο νέο, φτάνουμε στην ψυχρή κατάδειξη, σε μια παρέλαση των σημείων του Καιρού.

Το Βλέμμα μπορεί να είναι διανοητική γυμναστική...