Της Τιτικας Δημητρουλια

Δύο πράγματα δεν μπορεί κανείς να αμφισβητήσει όσον αφορά τον Βαγγέλη Ραπτόπουλο. Οτι ξέρει να γράφει και ότι στα τριάντα σχεδόν χρόνια της συγγραφικής διαδρομής του έχει μοχθήσει να συλλάβει και να απεικονίσει τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα στη σχέση της με τον κόσμο που αλλάζει. Το αποτέλεσμα συχνά υπήρξε άνισο, ποτέ όμως βαρετό: όλα του τα έργα κινούν το ενδιαφέρον του αναγνώστη, έστω και για να τα απορρίψει κάθετα. Η «Λίγη ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας», που παρεμβλήθηκε ανάμεσα στα δύο τελευταία μυθιστορήματά του, μας υπενθυμίζει άλλωστε την προκλητική διάθεση που διαπνέει πολλά γραπτά του, μυθοπλαστικά και μη. Οι «Φίλοι», όμως, το πιο πρόσφατο μυθιστόρημά του, μοιάζει να βρίσκεται στον αντίποδα. Με γραμμική αφήγηση και πολλά φλας μπακ, το κείμενο αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο την ιστορία μιας φιλίας κι ενός έρωτα, που πάνω από όλα ήταν κι αυτός φιλία. Και οι σχέσεις αυτές και η ιστορία τους εντάσσονται στην Ιστορία, τοποθετούνται χρονικά σε σχέση με τις «ιστορικές στιγμές» μιας τεσσαρακονταετίας.

Οι τρεις αυτοί σωματοφύλακες των δυτικών προαστίων έχουν κοινές καταβολές. Ο Θάνος, ο αφηγητής, έχει μεγαλώσει ορφανός από πατέρα. Ο Αντρέας, υιοθετημένος. Ο Ηλίας έχει χάσει νωρίς τους γονείς του και φροντίζει τον μανιοκαταθλιπτικό αδελφό του Πέτρο. Συναντιούνται όταν ο Αντρέας και ο Θάνος είναι στην τετάρτη δημοτικού και ο Ηλίας στην τρίτη και τον σώζουν από τα βασανιστήρια μιας συμμορίας του σχολείου. Εντελώς διαφορετικοί ως χαρακτήρες, κινούνται από την πραότητα και τον απόλυτο σεβασμό του άλλου ώς την αψιθυμία και τον απόλυτο παρορμητισμό. Μόνο ο ένας εκ των τριών θα συναντηθεί με το άλλο του μισό, τη Λίνα, σε μια διαδήλωση. Και όταν ο Ηλίας θα πεθάνει, θα πιάσει να καταγράψει την κοινή τους διαδρομή.

Διαβάζοντας κανείς για πρώτη φορά την ολιγοσέλιδη αυτή αναφορά στη γενιά των σημερινών πενηντάρηδων, έχει την αίσθηση ότι διαβάζει μια ιστορία που την ξέρει πολύ καλά. Ονειρα, διαψεύσεις, αναστολές, ανασφάλειες, ματαιώσεις, ενώ ξεσπά η Χούντα και τα τανκς κατεβαίνουν στους δρόμους, ενώ τα ματ χτυπούν τις πορείες των αριστεριστών, στις οποίες οι πρωταγωνιστές οφείλουν να μη συμμετέχουν ως μέλη του κομμουνιστικού κόμματος· το τέλος των οραμάτων και η εμπορευματοποίηση των πάντων, η ορμητική εισβολή της τρομοκρατίας στη διεθνή σκηνή με τους Δίδυμους πύργους και τα γεγονότα του Λονδίνου και η απόσυρσή της από την ελληνική, με τη σύλληψη της «17 Νοέμβρη».

Γνωστά γεγονότα, οικείες σκέψεις μιας γενιάς που δεν έπαψε να ταλαντεύεται ανάμεσα στην αναζήτηση του απόλυτου και στο βόλεμα, διανθισμένες επιπλέον με ρήσεις ποιητών και στίχους τραγουδιών, Καβάφη και Καζαντζάκη και Σαββόπουλο. Το όλον διακρίνεται από μια γλυκερότητα και μια πνοή αμπελοφιλοσοφίας, την οποία υπογραμμίζει η επανάληψη των παραθεμάτων, από το «βρώμικο ψωμί» για παράδειγμα. Επειδή ακριβώς οι ζωές των ανθρώπων αυτών δεν έχουν τίποτα το ιδιαίτερο, τίποτα το ηρωικό, κανένα άχθος που υπερβαίνει τα ανθρώπινα δεν βαραίνει τη μοίρα τους. Οπως επίσης δεν έχουν και καμία οργανική σχέση με την Ιστορία, πέραν της χρονικής σύμπτωσης του προσωπικού με το δημόσιο, μια σχέση δηλαδή ημερολογιακή σχεδόν.

Αναρωτιέται λοιπόν κανείς αν ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος δεν είναι πιο ενδιαφέρων όταν είναι αιχμηρός, καυστικός, όταν προσπαθεί να ανατάμει το Κακό, όπως στην «Επινόηση της πραγματικότητας», ασχέτως αν το συνολικό σχέδιο του ξεφεύγει. Ως τη στιγμή που κάνει την εμφάνισή της μια αμφιβολία. Το κείμενο πέφτει διαρκώς στο μελό, καθώς δεν αναπαριστά αλλά μάλλον συνθέτει εκ νέου, επινοεί ένα παρελθόν, εκ των υστέρων χρωματισμένο με αισθήματα και σκέψεις, βιασμένα αρμοσμένα με τα κοινά και τις εξελίξεις τους. Και ο μελοδραματικός χαρακτήρας προέρχεται από την ανάγκη του αφηγητή να οικοδομήσει το δικό του παραμύθι, το παραμύθι του μεταπολιτευτικού μικροαστισμού με τους άκοπους και άδοξους ηρωισμούς του. Μήπως λοιπόν ο Ραπτόπουλος, με τη γλυκερότητα της αφήγησης, προσπαθεί να αντισταθμίσει την παρωδιακή πρόθεση που υποβόσκει, για άλλη μια φορά, σε ένα από τα πιο «αθώα», φαινομενικά, κείμενά του; Μήπως η οπτική του αφηγητή είναι η αναζήτηση της άφεσης για τη ματαιωμένη επανάσταση, για το ακυρωμένο απόλυτο, καθώς η Ιστορία απομακρυνόταν με βήμα ταχύ από τις μάζες; Η ένταση του μελοδραματισμού και το χάσμα ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο επιτρέπει και μια τέτοια ανάγνωση. Εξάλλου, τα κείμενα δεν διαβάζονται μόνο με βάση τις προθέσεις των συγγραφέων τους, αλλά πολύ περισσότερο ερήμην τους.