Του Γιάννη Ανδρουτσόπουλου (1)

Στα 40 χρόνια της συγγραφικής του δραστηριότητας, ο Ηλίας Πετρόπουλος, ο οποίος πέθανε στις 3 Σεπτεμβρίου 2003 στο Παρίσι, δημοσίευσε 80 βιβλία και πάνω από χίλια άρθρα. Με βασικό άξονα ό,τι ο ίδιος αποκάλεσε «λαογραφία του άστεως», το έργο του καταγράφει δομές, θεσμούς, τρόπους έκφρασης και αντικείμενα της ελληνικής λαϊκής κουλτούρας. Το ανέκδοτο έργο του είναι κυρίως λεξικογραφικό. Το «Υπο–Λεξικό», το «Λεξικό του πολιτικού λόγου», το «Ονοματολεξικό» και τα «Φλοράδικα» περιμένουν τη μεταθανάτια επιμέλεια και δημοσίευσή τους.

Πριν από λίγες εβδομάδες ξεκίνησε η απογραφή και επιμέλεια των «Φλοράδικων» σε συνεργασία της Μαίρης Κουκουλέ και του υπογράφοντος. Hδη προαναγγελθέντα από το 1992 ως λεξικό της νεανικής αργκό, τα «Φλοράδικα» δουλεύτηκαν έως το 2002. Περιλαμβάνουν 6.300 λήμματα, από το σκωπτικό «αγαθοπουρό» έως το στρατιωτικό «ώρα των τρελών». Πέντε γράμματα –κ, μ, π, σ, τ– διαθέτουν πάνω από 600 λήμματα το καθένα. Ο Πετρόπουλος δεν πρόλαβε να δακτυλογραφήσει παρά τα τρία πρώτα γράμματα του αλφαβήτου.

Τα «Φλοράδικα» επεκτείνουν τη λεξικογραφική δουλειά του Πετρόπουλου, ακολουθώντας το μοτίβο που ήδη το 1973 καθιέρωσαν τα «Καλιαρντά». Δίνουν έμφαση στις μη πρότυπες ποικιλίες της ελληνικής γλώσσας ως έκφραση του τρόπου ζωής μιας ορισμένης κοινωνικής ομάδας, αλλά και ως πεδίο γλωσσικής καινοτομίας. Σε αντίθεση με τα καλιαρντά των ομοφυλοφίλων και την κλασική αργκό του υποκόσμου, οι κοινωνικοί φορείς του λεξιλογίου που καταγράφουν τα «Φλοράδικα» είναι πολλοί και ετερόκλητοι: «Oι φλόροι και οι φαντάροι, οι μηχανόβιοι και τα πρεζόνια, οι γκομενάκηδες και οι μπαρόβιοι (αρκεί να ’ναι νεαροί)», όπως το διατυπώνει ο συγγραφέας το 1993.

Αυτή η πολυκεντρική κοινωνική έδραση οδηγεί τον Πετρόπουλο να αναθεωρήσει το σχήμα γλωσσικής στρωμάτωσης που χρησιμοποιεί σε παλιότερες εργασίες του. Ενώ η παραδοσιακή αργκό τοποθετείται στο «υπόγειο» της γλωσσικής αρχιτεκτονικής, η σημερινή νέα αργκό στερείται σαφούς τοποθέτησης, καθώς «λειτουργεί όχι κάθετα αλλά άνω κάτω, σ’ όλο το κοινωνικό εύρος και προπάντων σποραδικά».

Μια βασική διαφορά των φλοράδικων από την αργκό του υποκόσμου και τα καλιαρντά είναι η κοινωνική τους λειτουργία. Ενώ η λειτουργία των τελευταίων είναι «κρυπτική» –η γλωσσοπλασία αποσκοπεί στην απόκρυψη του νοήματος από τους μη ανήκοντες–, η βασική λειτουργία των φλοράδικων είναι «επιδεικτική»: τα χρησιμοποιούν «όχι για να αποκρύψουν, αλλά, κυρίως, για να κάνουν φιγούρα». Αυτό ισχύει όχι μόνο για πρόσφατους νεολογισμούς (π.χ. «τα πήρα στο κρανίο»), αλλά και για εκφράσεις και δομικούς μηχανισμούς της κλασικής αργκό όπως τα «ανάποδα», η αναστροφή των συλλαβών (π.χ. αμάξι > ξιαμά), που διαδόθηκαν από τον υπόκοσμο και τη φυλακή στη νεολαία.

Μολονότι οι χρήστες των φλοράδικων ελάχιστη σχέση έχουν με τους ομιλητές της κλασικής αργκό, οι εκφράσεις τους «πατάνε σταθερά πάνω στην παράδοση της λαϊκής γλώσσας, της εκφραστικής του δρόμου, της αργκοτικής ανέλιξης». Τα φλοράδικα ανακυκλώνουν λεξιλογικά και μορφολογικά στοιχεία της αργκό και τα συνδυάζουν με αγγλικές λέξεις, διαμορφώνοντας ένα γλωσσικό κράμα που είναι ταυτόχρονα διεθνές και ελληνικό, χωρίς ωστόσο να αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα, καθώς παρόμοιες μίξεις καταγράφονται στα νεανικά ιδιώματα πολλών ευρωπαϊκών γλωσσών – πράγμα που ο Πετρόπουλος το γνωρίζει καλά, καθώς παρακολουθεί τη σχετική διεθνή βιβλιογραφία.

Ζώντας μακριά από την Ελλάδα, ο Πετρόπουλος αντλεί το υλικό του από πολυάριθμες πηγές. Ακολουθώντας τη λεξικογραφική παράδοση, κύρια πηγή του είναι όχι τόσο η προφορική γλώσσα όσο η δευτερεύουσα αναπαράστασή της, που αποτελεί άλλωστε δείκτη για τη διάδοση μιας ορισμένης έκφρασης.

Η αποδελτίωση ξεκινά από τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία και στρέφεται με την πάροδο του χρόνου στην έντυπη δημοσιογραφία: νεανικά περιοδικά, καθημερινές εφημερίδες, εναλλακτικά έντυπα, περιοδικά της επαρχίας. Ο Πετρόπουλος τονίζει τον ρόλο της «δημοσιογραφικής γλωσσοπλασίας» στη γλωσσική αλλαγή, διαισθάνεται όμως ότι η ποιοτική δημοσιογραφία δεν είναι η πλουσιότερη πηγή του λεξιθήρα: «Καλύτερα μαθαίνω τη ρέουσα γλώσσα από το Αθηνόραμα παρά από την Καθημερινή».

Η πληθώρα των πηγών αναπόφευκτα διευρύνει το πεδίο αναφοράς του λεξικού. Από την καταγραφή της σημερινής νεανικής αργκό, ο Πετρόπουλος σταδιακά προχωράει στην απόπειρα «να δείξω σαν τι μοιάζει η σημερινή γλώσσα μας». Eτσι μάλλον εξηγείται και η καταγραφή νεολογισμών που δεν είναι αργκοτικοί, όπως «βιντεάδικο», «δημοσιοσχεσίτης» και «χάκερ». Το εγχείρημα μοιάζει ίσως ουτοπικό, χωρίς σύγχρονη τεχνολογία και την υποστήριξη μιας ερευνητικής ομάδας, εξηγείται όμως από τον ενδόμυχο πόθο του συγγραφέα να μείνει σε επαφή με «το Σήμερα» και «το Τώρα» της ελληνικής γλώσσας.

Το αρχείο των «Φλοράδικων» αποκαλύπτει τη λεξικογραφική μεθοδολογία του Πετρόπουλου: «παίρνει λέξεις» από τις επιλεγμένες πηγές, υπογραμμίζοντάς τις με μαρκαδόρο, και τις αντιγράφει μαζί με ερμηνευτικά σχόλια και παραδείγματα χρήσης σε δελτία, που ταξινομούνται αλφαβητικά περιμένοντας τη δακτυλογράφηση – όλα αυτά χωρίς υπολογιστή. Με βάση τα χειρόγραφα δελτία, ο Πετρόπουλος συνέτασσε το λήμμα την ώρα της δακτυλογράφησης.

Κατά συνέπεια, η μεταθανάτια δημοσίευση δεν θα μας δώσει μια ανασυγκρότηση των «Φλοράδικων» όπως θα τα ολοκλήρωνε ο ίδιος, αλλά μάλλον ένα προσχέδιο του λεξικού. Αυτό δεν μειώνει την προσφορά τους στην ελληνική λεξικογραφία, αφού ικανός αριθμός λημμάτων δεν καταγράφεται σε πρόσφατα γενικά λεξικά της νέας ελληνικής. Σημαίνει όμως ότι τα «Φλοράδικα» θα μείνουν ατελείωτα, με τη διττή έννοια της λέξης: έργο ημιτελές, αλλά και εξαιρετικού μεγέθους.

(1) Ο κ. Γιάννης Ανδρουτσόπουλος είναι γλωσσολόγος, επίκουρος καθηγητής για τα Mέσα Eπικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο του Αννοβέρου.